"Wie wil er nou studeren in een regio waar rollators het straatbeeld bepalen", vraagt Wim Gijselaers, hoogleraar onderwijskunde, aan zijn tafelgenoten. "Toekomstige studenten zullen zich twee keer bedenken voordat ze kiezen voor de Universiteit Maastricht. Helemaal als de stad zo blijft sukkelen met de infrastructuur en nog meer bus- en treinverbindingen schrapt naar Aken en Brussel. Van het vliegveld hoef je überhaupt niets te verwachten tenzij je met een charter naar Tenerife wilt."
Even later vervolgt hij: "Ik denk dat de UM er niet in zal slagen om het cynisme onder het personeel te verdrijven. Docenten zijn nu al zo overladen met werk dat ze er chagrijnig van worden. Ze krijgen steeds minder geld voor hun onderwijs en moeten tegelijkertijd nog harder werken om extern financiering binnen te slepen. Ik voorzie dat ze net zo negatief worden als de buschauffeurs in Maastricht, die altijd hetzelfde rondje rijden."
Het zijn uitlatingen die je niet vaak hoort van nota bene de kartrekker van de Maastrichtse onderwijsvernieuwingen. Wat is er aan de hand? Gijselaers zit samen met zo'n twintig collega's in een workshop die hij typeert als "een pre mortem-analyse van de UM". Het is een opmerkelijke bijeenkomst; aan iedereen de opdracht om redenen te bedenken waarom de UM in 2020 de deuren moet sluiten.
De vindingrijkheid is niet gering: net als de krantenindustrie of de platenmaatschappijen anticipeert de UM te laat op de veranderende wensen en voorkeuren van - in dit geval - studenten, die meer op afstand willen leren; de pgo-filosofie is niet overeind te houden door de aanhoudende bezuinigingen; docenten verwaarlozen hun onderwijs ten gunste van hun onderzoek; de visie van het management wordt niet gedeeld door de werkvloer; de bureaucratie remt elke vernieuwing ("als je iets nieuws voorstelt, krijg je te horen: "Past dat wel in SAP?"); studenten knappen af omdat de UM niet aansluit bij hun wensen en voorkeuren. De bedreigingen worden geprojecteerd in 2020 maar ze vormen tevens kritisch commentaar op de UM anno 2011.
"Om depressief van te worden", concludeert de immer optimistische Marielle Heijltjes, hoogleraar managerial behavior, die alle doemredeneringen op een flipover noteert. Ze moet denken aan een cruciaal kenmerk van geslaagde organisaties: ze zijn ambidexter. Oftewel, ze hebben een sterke eigen identiteit én verkennen tegelijk nieuwe wegen. Altijd lastig om die balans te vinden.
iGeneratie
Het was september 2009 toen rector Gerard Mols aan Gijselaers vroeg om het project Leading in learning op touw te zetten. Dat moest de UM weer op de kaart zetten als een universiteit met vernieuwend onderwijs, zoals in de pionierstijd met pgo. Sindsdien konden faculteiten en individuele medewerkers innovatieve ideeën indienen en daarvan zijn er inmiddels zo'n veertig gehonoreerd. Op het congres worden ze gepresenteerd in het zogenoemde 'bannerbos', een reeks gangen en kamers met posterpresentaties. Over nieuwe webtools, over online colleges, noem maar op.
De vernieuwingen brengen meer variatie in het pgo, dat volgens Gijselaers geen recept is maar een set van uitgangspunten. De zevensprong is voor hem niet meer heilig, al lijkt dat wel te gelden voor de verbinding tussen theorie en praktijk. En welke instelling, zegt hij, heeft deze link hoger in het vaandel dan de hotelschool? Die heeft een paar jaar terug het tegenover gelegen 14e eeuwse kasteel gekocht en verbouwd tot hotel, dat nu - onder begeleiding - wordt gerund door studenten. Alsof de School of Business and Economics een bedrijf op poten zet waar de studenten het vak kunnen leren.
Tot zover de visie van de instellingen, maar wat wil de student van de iPhone-generatie eigenlijk? In een forumdiscussie pleiten de studentleden van de universiteitsraad Constanze Müller en Philippe Brouwers voor meer invloed op de inrichting van het onderwijs. "Dat is wat de iGeneratie wil. Laat ons zelf de lesstof bepalen, leer van ons, gebruik ons. We willen gestimuleerd worden, we willen transfacultair onderwijs en internationale groepen. Nu overheerst te vaak één nationaliteit."
Intervisie
Na een dag van debatten en workshops is het podium aan de mystery guest Karl Dittrich die overal zijn oor te luister heeft gelegd. Hij is de baas van de Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie, die de kwaliteit van het onderwijs keurt, en zat van 1994 tot 2002 het UM-college van bestuur voor. "Ik ben van de tijd dat het Maastrichts de tweede taal was aan de UM", zegt hij in het Engels.
Dittrich heeft vandaag veel passie, verlangen en belangstelling gezien onder het personeel. Het deed hem denken aan de pionierstijd. Hou die spirit vast, zegt hij. "De meest vreemde vraag die ik vandaag heb gehoord is: kan de UM zich veroorloven om het onderzoek vaarwel te zeggen en zich te concentreren op onderwijs? Nee, dat kan niet. De staf zal vertrekken en de positie in de rankings zal kelderen. We verachten die rankings maar we weten wel precies op welke plaats we staan."
Dittrich adviseert om het onderzoek meer te verknopen met het onderwijs. In het Engels: "If you can't beat research, join it! Maak gebruik van studenten, laat ze eraan proeven, laat ze publiceren. De faculteit psychologie en neurowetenschappen is goed op weg. Al zullen de artikelen natuurlijk niet in de topbladen verschijnen."
A propos studenten, de Maastrichtse populatie bestaat voor 70 procent uit consumenten en voor 30 procent uit participanten, zegt de voormalig voorzitter. "De consumenten voegen weinig toe aan het pgo en je moet je afvragen of je die nog wel wilt. Zorg er met behulp van betere matching voor dat je meer participanten binnenhaalt."
Het personeel moet de kans krijgen om zich een leven lang te ontwikkelen ("noem het geen training"). "Ze moeten zich veilig voelen in een omgeving waarin ze kritisch durven zijn, niet bang voor het management. Kijk ook hoe medewerkers in andere faculteiten de zaken aanpakken en bewerkstelligen intervisie tussen faculteiten.”
Waarop hij besloot met “en nu wil ik bier met bitterballen!". Een kleine hint naar vroeger, toen een universitair feestje mèt Dittrich maar zonder bitterballen absoluut ondenkbaar was.
Gevangen
Aan het eind van de middag blijkt een boek klaar te liggen voor alle bezoekers. Orbiting the giant hairball heet het. Het is een komisch verhaal over bureaucratie, over een almaar groeiende en ondoordringbare kluwen van regels die in het boek de gedaante aanneemt van een reusachtige haarbal. De schrijver, Gordon MacKenzie, zag het gebeuren in het bedrijf waar hij dertig jaar werkte: Hallmark cards, dat gevangen raakte in een web van regels. Met als gevolg: weg creativiteit, weg vernieuwing! Gijselaers: "Het is een verhaal dat niet over de UM gaat en ook weer wel."
Mols neemt het eerste exemplaar in ontvangst. Hij wil nog twee dingen kwijt. "Eén. Blijf je steeds afvragen welke studenten je wilt afleveren aan de maatschappij. Wat voor soort dokters leid je op, wat voor soort advocaten. Dat is belangrijk. Twee. Het project Leading in learning is nu opgenomen in het strategisch programma, wat betekent dat we er de komende vijf jaar geld voor vrijmaken. Ik mag hopen dat we tegen die tijd leading in earning zijn, en niet zoals nu leading in bleeding."