Abonnementen op wetenschappelijke tijdschriften worden steeds duurder, waardoor universiteitsbibliotheken er minder kunnen betalen en er een paar moeten opzeggen. Uitgevers krijgen dan minder geld binnen en verhogen de prijzen weer. Wetenschappers werken aan de dure tijdschriften mee omdat die een hoge reputatie hebben, maar tegelijkertijd zijn zij zelf degenen die de kwaliteit en reputatie op peil houden.
Die vicieuze cirkel moet een keer doorbroken worden en veel wetenschappers vestigen hun hoop op open access: het publiceren van wetenschappelijke artikelen in gratis toegankelijke tijdschriften. Ook pleiten zij ervoor dat wetenschappelijke artikelen van commerciële tijdschriften snel publiek worden gemaakt, bijvoorbeeld binnen een half jaar. Voorzitter Jos Engelen van onderzoeksfinancier NWO roept wetenschappers op om in open-access-tijdschriften te publiceren.
“De oproep is een heel goede zaak”, zegt Spinoza-winnaar en voormalig KNAW-president Frits van Oostrom. “Het is een treurig, uniek geval dat universiteiten een hoop geld uitgeven aan wetenschap en dat ze het resultaat ervan voor een hoop geld weer moeten terugkopen. Dat zou geen bedrijf doen. Eindelijk is de wetenschap wakker geworden, of liever gezegd: hun bestuurders en bibliothecarissen. Want die hebben het te gemakkelijk laten gebeuren.
De effecten van de hoge abonnementsgelden stapelen zich op en beperken zich niet tot de hoeveelheid tijdschriften in de leeszaal. Als bibliotheken eenmaal dat dure abonnement hebben, kunnen ze minder boeken aanschaffen. Het eerste boek van een onbekende auteur bij een gerenommeerde uitgeverij had vroeger een gegarandeerde afname van ongeveer duizend universiteitsbibliotheken. Dat is allang niet meer zo en het gevolg daarvan is dat die onderzoeker helemaal geen boek meer schrijft. Het is een wijdvertakt proces en de gevolgen zijn nog lang niet allemaal bekend.”
Elizabeth Koier van het Promovendi Netwerk Nederland ziet nog wel enkele haken en ogen. “In veel vakgebieden zijn nog geen open access-tijdschriften die in hoog aanzien staan, terwijl het bij het aanvragen van een onderzoeksbeurs wel belangrijk is dat je in goede tijdschriften hebt gepubliceerd. Daarom zullen promovendi traditioneler zijn dan hun professoren; daar worden ze op afgerekend. Als NWO bijvoorbeeld een lijst met open access-equivalenten van toptijdschriften opstelt en daar bij de selectie ook naar handelt, dan zou het ook voor promovendi prima zijn.
“Verder is het niet ongevaarlijk om dure abonnementen klakkeloos te vervangen door een systeem van financiële bijdragen van wetenschappers voor hun tijdschriftpublicatie. Stel dat een vakgroep krap bij kas zit en moet kiezen tussen de publicatie van een promovendus en de publicatie van een professor. Dat zijn dilemma’s waar je helemaal niet in verzeild wilt raken. Als we dit soort obstakels kunnen wegnemen, dan ben ik helemaal voor. Maar je moet hier goed over nadenken.”
Volgens voorzitter Sijbolt Noorda van universiteitenvereniging VSNU staat het nog te bezien of tijdschriften met open access een lagere impact hebben. “Je moet je niet blindstaren op de top vijftien van de tijdschriften, want daar verschijnen welbeschouwd niet zoveel artikelen in. Daaronder maakt het helemaal niet zoveel verschil in wat voor tijdschrift je publiceert, open access of niet.
“Ik ben blij met de oproep van NWO. De discussie loopt natuurlijk al enige jaren. Er worden verklaringen geschreven die iedereen ondertekent, en een paar jaar later zegt iedereen nog een keer: het is een goed idee. Toch heeft het zin, want intussen gaan onderzoekers het zich ook aantrekken. Wetenschappers hebben zelf toegang tot de belangrijkste tijdschriften en beseften tot voor kort nauwelijks dat er voor zoveel mensen barrières zijn.
“Ik ben er geen voorstander van om wetenschappers voor hun publicatie te laten betalen in plaats van te betalen voor abonnementen. Waar ik naartoe zou willen, is een nieuw soort contract met de uitgever: dat alles open access wordt. Dat is veel simpeler, want dan heb je al die repositories en archieven ook niet meer nodig. Een vertraging van een half jaar voordat de artikelen openbaar worden, vind ik voorlopig geen gekke regel.”
Ton van Raan, directeur van onderzoeksinstituut CWTS, dat de impact van wetenschap bestudeert: “Publicatie van een artikel in een publiek toegankelijk archief heeft een goede invloed op de citatiescore. Daarover heeft de apostel van de open access, Stevan Harnad, toevallig net een artikel geschreven. Kijk, rommel blijft rommel, ook als je het voor het open raam zet; slechte wetenschappers worden gewoon nooit geciteerd. Maar hoe beter je bent, hoe meer voordeel het heeft om artikelen ook in een publiek toegankelijk archief te publiceren, aldus Stevan Harnad. Daar heeft hij een uitgebreide statistische analyse op losgelaten.
“Of open access de toekomst is? Het zal een reputatieslag worden. Wetenschappers willen hun reputatie op peil houden en publiceren daarom het liefst in tijdschriften met de hoogste impact. Er heerst nu eenmaal een strenge hiërarchie in wetenschappelijke vakgebieden. De tijdschriften hebben een geschiedenis die je niet een-twee-drie opzij kunt schuiven. Zelfs als wetenschappers hun artikelen al online hebben gezet – fysici doen dat in het archief ‘Arxiv’ – is het wetenschappelijke tijdschrift uiteindelijk de stempel van kwaliteit en waardering.”