Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Het was een soort tropengeneeskunde, mijn werk in Hoensbroek”

UM-hoogleraren over de ongezondste regio van het land

Waarom zijn Limburgers ongezonder dan andere Nederlanders? Op initiatief van de PvdA wil de provincie een onderzoek naar de oorzaken en gaat de UM en de GGD Zuid-Limburg uitnodigen voor een brainstormsessie. Te vaak wordt er gewezen op het mijnverleden, maar hoe zit het nou precies in Limburg - lees: Zuid-Limburg. UM-psychiater: “De achterstand is zo groot dat alles wat je doet, zinvol is.”

Het is niets nieuws: al jaren wonen de ongezondste Nederlanders in de vier grote steden en in Zuid-Limburg. De cijfers van het CBS liegen er niet om: hier is de levensverwachting twee jaar lager, zijn de sterftecijfers het hoogst, lijden de inwoners het meest aan psychische stoornissen, zitten de jongeren het vaakst in de jeugdzorg en worden nergens zoveel bijstandsuitkeringen verstrekt. Ook ongezond seksueel gedrag is verre van incidenteel: in 2012 daalden de chlamydia-infecties in Nederland maar stegen ze in Zuid-Limburg. En dan is er nog de inertie en de uitzichtloosheid in specifieke wijken, die zich moeilijk in getallen laat uitdrukken.

De Limburgse PvdA trok aan de bel naar aanleiding van een presentatie van Maria Jansen, bijzonder UM-hoogleraar vanuit de GGD. Die hield ze een paar weken geleden in de schouwburg van Sittard voor wethouders van zo ongeveer alle Limburgse gemeenten. Ze besprak er de nieuwste resultaten van de vierjaarlijkse Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning. Hieruit blijkt onder meer dat Zuid-Limburgers, vergeleken met Nederlanders, nog steeds meer roken, minder bewegen, en te vet eten, een trend die afgelopen jaren nauwelijks is gedaald.

Tabak

Chronische ziekten komen hier (67 procent) dan ook vaker voor dan elders in Nederland: (60 procent van de volwassenen). Van 2007 tot 2010 overleden in Zuid-Limburg 19 procent meer mensen aan hart- en vaatziekten dan elders. Met Heerlen en Kerkrade als epicentrum, zo bleek uit een Maastrichts proefschrift in 2009 (Arian Plat). De conclusie: het heeft niets te maken met aanleg maar alles met leefstijl. Hart- en vaatziekten zijn dan ook niet de enige aandoening die hier zorgen baart, zegt Onno van Schayck, hoogleraar preventieve geneeskunde.

“De staatjes van de GGD Zuid-Limburg kleuren evengoed rood als het gaat om longziekten, diabetes, obesitas, en seksueel ongezond gedrag. Het laat zien dat Zuid-Limburgers in het algemeen minder alert zijn op gezond gedrag. Bij longemfyseem of COPD spant de Oostelijke Mijnstreek de kroon. Dat heeft duidelijk te maken met het mijnverleden, met het fenomeen stoflongen. Bedenk dat COPD een ziekte is die zich over tientallen jaren opbouwt. Al wordt er natuurlijk ook veel gerookt.”

Maar waarom Zuid-Limburg over de hele linie beroerd scoort, blijft gissen. “Een tijd lang dachten we dat het kwam door de geringe migratie in de Oostelijke Mijnstreek, waardoor steeds dezelfde poel van genen rondgaat. Ook het bourgondische karakter, het overvloedige eten en drinken, speelt misschien een rol maar uiteindelijk krijgen we de vinger er nog niet goed achter.”

Mijnwerkers verdienden relatief goed, zegt Jansen, "en konden zich een leefstijl permitteren die we nu als ongezond bestempelen: veel alcohol, tabak en vlees. De situatie verslechterde verder toen de ambitieuze koempels na de mijnsluiting vertrokken en vooral de ongeschoolde broeders bleven. Een soort selectieve migratie, die nog steeds zichtbaar is: hoger opgeleiden trekken weg. En juist die leven gezonder dan laagopgeleiden.” Daar komt ook nog eens bij dat de regio sterk krimpt. Tussen 1999 en 2009 trokken volgens het CBS relatief de meeste inwoners weg uit Heerlen, gevolgd door Rotterdam.

Het lijkt alsof de oorzaken grotendeels bekend zijn. Jansen: “Ja, we moeten volgens mij niet eindeloos veel energie steken in de zoektocht naar nog een verklaring. Belangrijker vind ik het analyseren van de onderlinge verwevenheid. Misschien zijn ook kleinere experimenten op zijn plaats om bijvoorbeeld de lethargie te doorbreken. Wat gaat er mis in de opvoeding? Het begint bij de geboorte.” In de komende weken zal de provincie de UM en de GGD uitnodigen om te brainstormen over de exacte onderzoeksopzet.

Onrechtvaardig

Niet alleen de gezondheid laat te wensen over maar ook het ‘zorggebruik’ is in Zuid-Limburg veel hoger dan elders. Maar liefst anderhalf keer zo hoog, laat de Regionale Verkenning zien. Limburgers doen dus veel vaker een beroep op hulpverleners. Een kwart van de 55-plussers heeft bijvoorbeeld hulp in de huishouding, van de 85-plussers is dat 80 procent.

Jansen: “We zien dat Limburgers slecht scoren op ‘zelfmanagement’, niet goed zijn om zelf hun zaken te regelen, minder veerkracht en eigen initiatief tonen, en daarom eerder hulp inroepen. Die passieve, gelaten houding is niet van gisteren. De verklaring wordt deels in het mijnverleden gezocht. De mijnen regelden alles voor hun werknemers, huisvesting, onderwijs, en een hele reeks van medische en sociale voorzieningen. Ook het katholieke geloof lijkt een rol te spelen. De nonnen hebben altijd goed voor de zieken gezorgd. In Brabant ook, maar daar is de ontkerkelijking eerder ingetreden.”

Het hoge zorggebruik ligt politiek gevoelig, zeker nu veel zorgtaken worden overgeheveld van het rijk naar de gemeenten. Het budget wordt niet alleen kleiner maar ook onrechtvaardig verdeeld over de gemeenten, meent Jansen. “Daarbij gelden bevolkingskenmerken als leeftijd, inkomen, maar speelt zorggebruik en gezondheid, behalve langdurig medicijngebruik, geen rol. Dat is niet terecht. Het ministerie vindt dat gemeenten de gezondheid zelf kunnen beïnvloeden door bijvoorbeeld sporten te bevorderen. Maar dat gebeurt al. Bovendien lukt je dat niet in een paar jaar maar gaan daar generaties overheen.”

Gemeenten in het zuiden zien de bui al hangen en zijn bang dat ze een hoop geld moeten bijleggen, zoals Kerkrade al doet om aan de grote behoefte  aan maatschappelijke ondersteuning te voldoen. “Zo krijgt deze regio niet de kans om achterstanden in te lopen. We hebben een extra boost nodig. Maar goed, de verdeling ligt hypergevoelig, want wat de ene gemeente erbij krijgt moet de andere inleveren. Bovendien is Zuid-Limburg niet de enige regio die iets extra’s wil, Flevoland en Groningen zijn ook ontevreden.”

Verwaarlozing

Zuid-Limburg is niet alleen een zorgenkindje als het gaat om lichamelijke gezondheid maar ook qua geestelijk welzijn. Limburg en Noord-Holland tellen de meeste inwoners met psychische klachten, aldus het CBS-rapport Geestelijke ongezondheid in Nederland in kaart gebracht (2011); 15 procent van de bevolking heeft er last van. Met name van angststoornissen en depressie, blijkt uit de Regionale Verkenning: 6 procent van de ouderen lijdt eraan, in Nederland 4 procent. Het risico om angststoornissen of depressie te krijgen, verschilt per gemeente. De top drie gaat in zijn geheel naar de Oostelijke Mijnstreek: Kerkrade, Heerlen, Brunssum.

Psychiater Ritsaert Lieverse, in dienst van de UM en Mondriaan, heeft de afgelopen jaren in Heerlen-Centrum en in Hoensbroek gewerkt; in die laatste plaats als lid van het zogeheten FACT-team dat zich richt op de ernstige gevallen. “Ik kwam uit Amsterdam en had daar veel met Marokkaanse migranten gewerkt, die vaak vergezeld van een familielid of mantelzorger op het spreekuur verschenen, die konden rekenen op emotionele steun. Het verschil kon niet groter zijn toen ik in Hoensbroek belandde. Ik schrok van de diepe eenzaamheid van de voornamelijk autochtone patiënten, geen familie, geen betrokkenheid van de buurt. Een ander verschil met moslims, die veel zorg besteden aan persoonlijke hygiëne, was de verwaarlozing. Ik behandelde één iemand die werkelijk nooit douchte.”

Terugblikkend vergelijkt Lieverse zijn werk in Hoensbroek met tropengeneeskunde. “De achterstand is zo groot dat alles wat je doet, zinvol is. Er is veel psychopathologie, vaak in samenhang met armoede, huiselijk geweld, drugs en werkloosheid die van vader op zoon wordt doorgegeven. Ook zijn veel patiënten verstandelijk beperkt en begrijpen niet altijd wat je zegt. Kijk maar eens op de zorgatlas van het RIVM. Welk onderwerp je ook kiest, Zuid-Limburg bungelt in de onderste regionen.”

Dat geldt ook voor de jeugdzorg. Kerkrade telt volgens het CBS (2012) relatief gezien meer probleemjongeren dan Amsterdam. De landelijke top drie van gemeenten met de meeste jongeren in de jeugdzorg: Kerkrade, Den Helder, Heerlen.

Vogelaarstad

Van Schayck en Jansen hopen dat het onderwijsexperiment in de Oostelijke Mijnstreek met ‘gezonde’ dagscholen, waar ook de UM aan meedoet, het tij kan keren. De kinderen krijgen niet alleen les maar eten en sporten ook samen. Van Schayck: “Ze zijn vier als ze beginnen, een leeftijd waarop de schadelijke invloeden van de omgeving nog beperkt zijn. De meeste ouders, die we treffen, zijn zeer betrokken en belangstellend. Al zijn er ook die geen problemen zien, terwijl hun kind qua BMI boven het streefgetal zit. Misschien komt dat door de vele frituren in deze streek.”

De kinderen leren onder meer om gezond eten te waarderen en dat variatie hierbij cruciaal is. “We kijken niet alleen naar de invloed van de ouders op de kinderen maar ook omgekeerd: beïnvloeden de kinderen van de basisscholen de leefstijl  van hun ouders? Mijn grote wens is om die kinderen tot op volwassen leeftijd te volgen, om te zien of hun kansen in het leven verbeteren.”

Het lijkt alsof de Oostelijke Mijnstreek het gemiddelde van Zuid-Limburg stevig omlaag haalt, alsof niet Zuid-Limburg maar het gebied rond Kerkrade en Heerlen het ware probleem is. Toch lijkt dat niet helemaal juist. Vier jaar geleden, naar aanleiding van de toenmalige regionale verkenningen, bleek uit onderzoek van de GGD en de UM dat de verschillen tussen regio’s in Zuid-Limburg minder groot waren dan de variatie binnen de steden. Oftewel: het probleem zit hem in de buurten, acht om precies te zijn, van Heerlerheide tot Witte Vrouwenveld, buurten die al het stempel Vogelaarwijk droegen. Kerkrade vormt een uitzondering omdat die stad in zijn geheel een probleem vormt. Een Vogelaarstad.

 

Voor alle gegevens van de Regionale Verkenningen, zie www.ggdzl.nl/gemeenten

Categories:Categorieën:
Tags:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Name (required)

Email (required)