Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Een flinke portie narcisme en machiavellisme”

“Een flinke portie narcisme en machiavellisme”

Drie Maastrichtse psychologen over het boek van Stapel

In de week dat de commissie Levelt haar eindverslag uitbracht, publiceerde Diederik Stapel zijn eigen kijk op zijn jarenlange wetenschapsfraude in het boek Ontsporing. Drie UM-psychologen hebben het gelezen – of bewust niet - en geven commentaar. “Dit is niet de Stapel zoals ik hem ken.”

Als student in Groningen zat Karlijn Massar, nu onderzoeker aan de Maastrichtse psychologiefaculteit, in wat later het “talentenklasje” van Diederik Stapel is gaan heten. Wekelijks discussieerden veertien studenten samen met de hoogleraar over onderzoek. Ook heeft ze twee jaar als onderzoeksassistent voor Stapel gewerkt. “Meestal ontving ik proefpersonen of voerde vragenlijsten in. De data, die van zijn promovendi waren, moesten we eerst naar Stapel sturen. Later bleek dat hij ermee knoeide en de vervalste versie naar de promovendus mailde.”

In Ontsporing ontwerpt de ontmaskerde psychologiehoogleraar zich aan een zelfonderzoek, zoals hij het zelf formuleert. Hij beschrijft zijn keuze voor de wetenschap, zijn hang naar applaus, zijn zelfhaat, het gesjoemel en de val. Wat er niet in staat, zegt Massar: zijn excuses voor de gedupeerde onderzoekers. “Echt schofterig. Hij heeft ook nooit een persoonlijk mailtje gestuurd, terwijl hij deze mensen moedwillig heeft beschadigd. Waarom? Dat lees ik ook niet in het boek. Hij geloofde dat hij zijn promovendi daarmee hielp, met het oog op publicaties, carrièreperspectieven, maar uiteindelijk diende alles ter ere en meerdere glorie van hemzelf.”

Massar herkent in het boek niet de Stapel zoals zij hem kent. “Hij schetst een beeld van zichzelf als de gevallen ster en probeert medelijden op te wekken. Van zijn spijtbetuiging geloof ik niets. Hij vindt zichzelf steeds opnieuw uit en eindigt altijd in het middelpunt. Als docent was hij charismatisch, kon aanstekelijk college geven, maar was bezorgd om zijn imago. Hij heeft volgens mij een behoorlijke persoonlijkheidsstoornis met een flinke portie narcisme. Maar ook ‘machiavellisme’. Ik heb zijn nare kanten van dichtbij gezien. Hij kon intimiderend in je persoonlijke ruimte stappen en kwam letterlijk te dichtbij. En viste naar intieme informatie om je daarmee later op je zwakke plekken te raken.”

Massar solliciteerde naar een promotieplaats bij Stapel maar hij wees haar af wegens ‘onvoldoende creatief’. “Ik ben daar lang rancuneus over geweest maar sinds anderhalf jaar overheerst de opluchting dat ik niet bij hem ben gepromoveerd, maar bij zijn collega Bram Buunk. Dat neemt niet weg dat iedereen Stapel als begeleider wilde, hij had een groot netwerk, was een publicatiemonster en stond in gezaghebbende tijdschriften. In zijn boek relativeert hij dat om een of andere reden. Niet terecht.”

Karaktermoord

Sociaal psycholoog Nanne de Vries, die bevriend is met Stapel, wil niet reageren omdat hij het boek nog niet heeft gelezen. Harald Merckelbach, hoogleraar rechtspsychologie, is eraan begonnen maar haakte na een paar hoofdstukken af. “Ik ergerde me dood aan de toon, aan de spijtbetuigingen en het wijzen naar de omstandigheden. Als rechtspsycholoog had ik een Aha-erlebnis omdat ik deze toon herken uit strafdossiers. Van daders van wie duidelijk is dat ze guilty as hell zijn. Kom op, Stapel, denk ik dan: ga niet zelf lopen oordelen over je misstappen, laat anderen dat doen. Als psycholoog moet je toch weten dat je jezelf niet moet onderzoeken. Ook zijn gekoketteer met vakkennis, dat suggereert dat hij niet van de straat is, irriteerde me. Ik vond het trouwens ook niet goed geschreven zoals iedereen zegt. Kinderlijk, in de stijl van de Libelle.”

De timing van publicatie is niet in de haak, zegt Merckelbach. Duidelijk een poging van Stapel - “op zichzelf een aardige man die ik soms wel tegenkwam” – om het rapport van Levelt te overschaduwen. “Ik snap dat hij de behoefte voelt om zijn verhaal te vertellen, maar niet nu. Misschien heeft hij dit moment gekozen omdat hij geen weerwoord mocht invoegen in het rapport. Terecht niet, zou ik zeggen. Hoe had hij zich dat voorgesteld? Een nawoord?”

Stapel verwijt de commissie “karaktermoord” omdat ze hem afschildert als een monster. “Dat zie ik niet”, zegt Merckelbach. “Ik vind Levelt eerder terughoudend als het om de persoon van Stapel gaat, maar niet in de kwalificaties over het vakgebied. Die zijn stevig. Sommige sociaal-psychologen zijn verontwaardigd, maar het lijkt me goed om eerst de hand in eigen boezem te steken en de kritiek ter harte te nemen.”

Dédain

Sociaal-psycholoog Gerjo Kok heeft het boek niet gelezen en zal het ook niet lezen. “Het boek is onderdeel van een PR-strategie, net als de verklaring die hij pas nog op televisie aflegde. Stapel is slim. Hij zit financieel aan de grond en er komen rechtszaken aan van mensen die zich gedupeerd voelen. Hij zal advocaten hebben, die hem adviseren. Voor mij valt dit boek in de categorie fantasy, en dan lees ik liever goede fantasy.”

Stapel heeft de sociale psychologie zwaar beschadigd. Maar Kok is het met de Utrechtse emeritus hoogleraar Wolfgang Stroebe eens dat de commissie Levelt het vakgebied eveneens door het slijk heeft gehaald met kwalificaties als ‘slodderwetenschap’. Kok: “Ook het dédain waarmee hij over sociaal-psychologen spreekt. Het lijkt erop dat Levelt zijn eigen straatje van de neuropsychologie schoonveegt.”

Stroebe onderschrijft de kritiek van de commissie dat het ontbreekt aan zelfreinigend vermogen maar dat geldt niet alleen voor de sociale psychologie maar voor alle wetenschapsterreinen. Stroebe kan het weten: hij heeft veertig beruchte fraudezaken binnen en buiten de psychologie onderzocht. Het zelfreinigend vermogen ontbreekt volgens hem omdat bedrog zo weinig voorkomt.

Ook de European Association of Social Psychologists (EASP) heeft zich over het rapport gebogen en is geschokt. Afgelopen weekend verklaarde de vereniging dat het eindrapport de sociale psychologie ten onrechte in diskrediet brengt. Men verwerpt de conclusie dat het vakgebied gekenmerkt wordt door “low academic standards and limited scientific integrity”. Het rapport is “beledigend, ongerechtvaardigd en onwetenschappelijk”. De commissie baseert haar oordelen over het vakgebied, aldus de EASP, slechts op het werk van één auteur. In plaats daarvan had ze verschillende onderzoeksculturen met elkaar moeten vergelijken.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Name (required)

Email (required)