Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Het gebeurt allemaal in het Oosten

Het gebeurt allemaal in het Oosten

Photographer:Fotograaf:

Johnny Ring

Tanslezing 2020

“Er ontstaat een nieuwe wereldorde. Het Westen wordt niet buitengesloten, maar onttrekt zich er zelf aan. Wij zijn aan het navelstaren, maken ons alleen zorgen over onze eigen problemen.” Aan het woord is Peter Frankopan, hoogleraar wereldgeschiedenis aan de Universiteit van Oxford, in een aflevering van Tegenlicht uit 2017.  In zijn werk kijkt hij naar de wereldgeschiedenis vanuit Oosters perspectief. Door gebeurtenissen uit het verleden te verbinden aan wat er nu gebeurt, schetst hij een ander beeld van de wereld dan we gewend zijn. Op maandag 30 november spreekt hij online de Tanslezing uit.

In Europa denken we misschien soms dat wij het centrum van de wereld zijn, maar daar is Peter Frankopan het niet mee eens. “Vanaf het begin der tijden, is Centraal Azië de plek van waaruit wereldrijken ontstaan”, schrijft hij in zijn bestseller De Zijderoutes – een nieuwe geschiedenis van de wereld uit 2015. De Grieken en Romeinen hadden bijvoorbeeld relatief weinig interesse in de rest van Europa. Zij hadden hun vizier gericht op Perzië. Dat was voor hen de belangrijkste tegenstander, maar ook een bakermat van cultuur en wetenschap.

Pas na de ontdekkingsreizen in de late vijftiende eeuw verschuift het centrum van de wereldmacht zich echt naar Europa, schrijft Frankopan. Met de ontdekking van de Amerika’s en de route naar Indië via Kaap de Goede Hoop, leiden de wegen van de handel nu allemaal naar Europa. Door de kolonisatie en de verspreiding van het christendom, drukt Europa ook in andere opzichten zijn stempel op de wereld.

Aan dat tijdperk lijkt nu langzaam maar zeker een einde te komen. Terwijl het Westen steeds meer moeite heeft om samenwerkingsverbanden in stand te houden (denk aan Brexit, maar ook aan hoe de Amerikaanse president Donald Trump de laatste jaren uit onder andere het Klimaatakkoord van Parijs en de Wereldgezondheidsorganisatie is gestapt), zoekt men aan de andere kant van de wereld de samenwerking juist op.

De nieuwe zijderoutes

Neem bijvoorbeeld China. Het kent een enorme economische groei; China’s binnenlands bruto product was in 2001 nog maar 39 procent van dat van de Verenigde Staten, in 2016 was het gestegen tot 114 procent.  China gebruikt die rijkdom om met investeringen de buurlanden te versterken en de eigen macht te vergroten, schrijft Frankopan in De nieuwe zijderoutes uit 2019.

En ze zijn niet alleen. In allerlei opzichten, zowel economisch als politiek, zoeken de regio’s langs de oude zijderoute – de Arabische Golfstaten, landen in Zuidwest Azië en China – elkaar op. Hun bevolking wordt ondertussen steeds rijker. Beroemde Franse wijnhuizen, bekende New Yorkse hotels en de topvoetbalclubs in Engeland: ze zijn tegenwoordig in handen van de nieuwe rijken uit China en de Arabische Golfstaten. In de lijst van snelst groeiende economieën van de Wereldbank staat al een decennium lang geen enkel Westers land.

Visie

Het grote verschil, zegt Frankopan in verschillende interviews, is dat leiders in het Westen geen visie hebben op hoe de wereld er volgens hen uit moet zien. Ze richten zich vooral op binnenlandse problemen en de korte termijn. “Ik denk dat we in Europa, Noord-Amerika en de rest van het Westen beter moeten nadenken over wat onze visie voor de toekomst is, en hoe we dat kunnen plaatsen in een globale context”, vertelt hij via de mail. “Je kunt de veranderingen in de wereld niet begrijpen als je blik zo beperkt is. Wanneer je in een soort klankkamer leeft, waarin de dominante opinie telkens wordt herhaald en er weinig ruimte is voor kritisch denken.”

Het Westen wil het Oosten niet echt begrijpen, concludeert hij. Het verdiept zich niet in de cultuur, maar probeert in plaats daarvan de eigen normen en waarden op te leggen. We zien onszelf graag als de verdedigers van de pijlers van de democratie, en zetten andere regio’s weg als streken waar men, zacht gezegd, een zekere minachting heeft voor mensenrechten.

Maar hoe goed is onze eigen democratie eigenlijk, vraagt Frankopan zich af. "Hoe kunnen we een beweging als Black Lives Matters verenigen met ‘een zekere minachting voor mensenrechten’? Hoe goed zijn we in het daadwerkelijk leiden van een coherente staat in het Westen, en welke functioneren beter of slechter? Welke regio's in Nederland doen het beter dan andere, en waarom? Is het eigenlijk aannemelijk om over ‘pijlers van de democratie’ te spreken als de president van de Verenigde Staten beweert dat hij de verkiezingen heeft gewonnen? Dit zijn serieuze vragen die serieuze antwoorden verdienen. Het is volgens mij niet voldoende om aan te nemen dat onze manier van denken of doen, de manier is die iedereen op deze aarde zou moeten kopiëren. We zouden bescheidener moeten zijn in onze kijk op onszelf - dat is iets heel Nederlands om te zeggen en te denken."

Heersers uit het verleden

Een goed moment dus om een pas op de plaats te maken, om te kijken naar anderen. Wat zouden de huidige leiders bijvoorbeeld kunnen leren van de heersers uit het verleden? Zeker wel iets, maar misschien minder dan we denken. “Ik vermoed dat veel mensen graag biografieën lezen van succesvolle of tragische figuren uit de geschiedenis, in de hoop iets te leren over karakter of besluitvorming. Ik vind de mechanismen in het Mongoolse of Byzantijnse rijk en hoe wetten, rituelen en bestuur vorm kregen, interessanter dan simpelweg Dzjengis Khan te volgen en een overdreven portret schilderen van een enkele figuur. Dat is de manier waarop de meeste historici tegenwoordig werken. Ze kijken verder dan de daden van bekende individuen (meestal mannen) om na te denken over de samenlevingen die daarvoor de basis vormen. ​Als men bijvoorbeeld Nederland wil begrijpen, is het dan voldoende - of zelfs verstandig - om alleen te kijken naar wat premier Mark Rutte zegt en besluit? Of moet je nadenken over wat het betekent om Nederlands te zijn, waar succes (en problemen) vandaan komen en welke veranderingen er plaatsvinden, waar en waarom?”

Geen stilstand

De wereld is continu in beweging, zegt Frankopan. Machtsverhoudingen verschuiven, heersers en hun rijken komen en gaan. “Je kunt je tijd, geld en andere bronnen verspillen in een poging het tegen te houden, maar tijdperken komen tot een einde. Het is aan ons om ons aan te passen”, zegt Frankopan in de Tegenlicht-aflevering. Via de mail schrijft hij: “Het kan nuttig zijn om aan staten als organismen te denken. Er bestaat niet zoiets als stil blijven staan, constant zijn of zelfs maar stabiel zijn. Je zou kunnen zeggen dat een staat stabiel is als er weinig aan de grenzen is veranderd. Maar die geografische stabiliteit wordt niet weerspiegeld in zaken als wie het recht heeft om te stemmen of hoe de rijkdom meer (of minder) gelijkmatig over de samenleving is verdeeld. Geen enkele staat lijkt op zijn versie in het verleden.” De vraag is ook of je dat moet willen. “Misschien wel het stabielst zijn de landen die zich verzetten tegen verandering. Maar of we een land als Noord-Korea nu als voorbeeld moeten nemen?” 

Eigen interesse

Kortom, richt je niet te veel op een land of een leider, maar blijf naar het grotere geheel kijken, is Frankopans advies. Hij hoopt dat geïnteresseerden zich daarbij niet te veel laten leiden door wat ze denken dat ze moeten weten. “Een van de grote uitdagingen voor professoren en docenten is om de juiste balans te vinden tussen enerzijds studenten onderwijzen en hen vertellen wat ze moeten studeren, en anderzijds hen aanmoedigen om hun nieuwsgierigheid te volgen en zelf initiatief te tonen. In Oxford probeer ik jonge denkers aan te moedigen om precies dat te doen: om voor zichzelf te denken; om veel te lezen vanuit hun eigen interesses; en om te bedenken welke onderwerpen, periodes, regio's en vragen ze willen behandelen. In mijn specifieke geval ben ik dankbaar dat ik de vrijheid had om op deze manier de wereld te verkennen. Dus hoewel ik begrijp waarom jong (en oud) advies willen over wanneer en waar ze moeten beginnen, is mijn advies om de baas te zijn over je eigen lot, in plaats van te vertrouwen op een professor die wijst op wat hij belangrijk vindt.”

Wie is Peter Frankopan?

Peter Frankopan komt uit een oud Kroatisch adellijk geslacht. De familie vluchtte na de Tweede Wereldoorlog naar Engeland, waar Frankopan in 1971 werd geboren. Hij is naast hoogleraar wereldgeschiedenis aan Oxford University, ook Senior Research Fellow aan het Worcester College en directeur van het Centre for Byzantine Research. Frankopans laatste boek The New Silk Roads: The Present and Future of the World ontving de Carical Prize for Social Sciences in 2019, het jaar waarin hij ook de prestigieuze Duitse Calliope prijs won.

Naast zijn wetenschappelijk werk, runt Frankopan samen met zijn vrouw Jessica Sainsbury (van de supermarktketen) een aantal luxueuze hotels. Ze wonen samen met hun vier kinderen in Oxford.

De Tanslezing, getiteld Distortions of History: How to Understand the Past, wordt georganiseerd door Studium Generale en vindt online plaats op maandag 30 november om 20.00 uur. Aanmelden kan via Webinar Registration - Zoom

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)