Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Tweede dader is de dans ontsprongen

Tweede dader is de dans ontsprongen

Photographer:Fotograaf: Archief Observant

Het project Gerede Twijfel aan de Maastrichtse rechtenfaculteit

Een schietpartij met dodelijke afloop, jarenlang seksueel misbruik, lijken in de tuin van een pensionhoudster. Het zijn niet de minste zaken die studenten onder ogen krijgen in het project Gerede Twijfel. Zo’n vijf jaar geleden kreeg het onder leiding van rechtspsychologen Peter van Koppen en Han Israëls gestalte. Over de meeste zaken is een boekje gepubliceerd. Onlangs zijn Twee mysterieuze schietpartijen en De Warnsveldse pompmoord verschenen. Tijd om terug te blikken.

“Ik ben onschuldig, ik heb er niets mee te maken gehad, niet toen in 1985, niet vandaag en morgen niet. Het leven van mijn dochter is kapot gemaakt, mijn leven is kapot, en waarom??? Voor niks!!! Ik kan nog dagen doorpraten, dit is gewoon de hel, mijn persoonlijke holocaust! En deze hel duurt voor mij al zeven jaar!”

Godfried ten Heugten, veroordeelde in de zogeheten Warnsveldse pompmoord, rept in het nawoord van het boekje De Warnsveldse pompmoord meerdere keren over zijn onschuld. Samen met drie anderen zit hij vast voor moord. Ten Heugten is degene die een tijd geleden de hulp heeft ingeschakeld van Gerede Twijfel. Het dossier is er via zijn advocaat terecht gekomen. Want, even voor de duidelijkheid: in Gerede Twijfel worden zaken onderzocht waarin de veroordeelde zegt onschuldig veroordeeld te zijn. Studenten bijten zich samen met hun begeleiders voor enkele maanden vast in een dossier. Ze analyseren het, gaan na wat er is gebeurd.

Ten Heugten en de drie andere heren zouden op een avond in oktober 1985 Marijke Medens van het leven hebben beroofd. Medens was de enige werknemer van een benzinestation, vlak naast de rechercheschool in Warnsveld, bij Zutphen. Medens is om negen uur klaar met werken, om één minuut over negen zet ze het alarm aan, ze loopt naar haar auto, stapt in, start de motor en doet de lichten aan. Dan wordt ze aangevallen. Hoogleraar rechtspsychologie Peter van Koppen doet het hele verhaal deze week aan Observant nog eens uit de doeken en het blijkt vrij gecompliceerd. In 1985 liep het onderzoek namelijk dood. Pas in 2001 kwam er nieuwe informatie binnen via de Twentse criminele inlichtingendienst. De bron is geheim. Vier mannen worden aangehouden en uiteindelijk veroordeeld. “Maar op basis waarvan? Er is helemaal geen bewijs”, zegt Van Koppen. Zijn collega, universitair docent Han Israëls: “Ik vind dit het meest overtuigende verhaal van een mogelijke rechterlijke dwaling dat we tot nu toe hebben gehad.” Detail: het universitaire onderzoek naar deze moord is aan de Vrije Universiteit Amsterdam gedaan, onder de noemer Gerede Twijfel, antenne VU. Behalve in Maastricht werkt Van Koppen ook aan de Vrije Universiteit Amsterdam en ook daar laat hij studenten af en toe aan een zaak werken.

 

In het geniep

Zo’n vijf jaar geleden is het onderzoeks- en onderwijsproject Gerede Twijfel in het leven geroepen aan de Maastrichtse rechtenfaculteit. “Dat was toen Peter naar Maastricht kwam”, weet Israëls nog. Het doel is drieledig. Ten eerste om studenten te leren hoe ze een ingewikkeld dossier moeten analyseren. “We werken met echte zaken, geen experimenten. Het is zeker een meerwaarde, maar vergt ook goed en intensief empirisch onderzoek”, aldus Van Koppen. Het tweede doel is om wellicht iemand te helpen die inderdaad onterecht veroordeeld is. En het derde: een patroon ontdekken, “inzicht krijgen in de factoren die een rol spelen bij het ontstaan van rechterlijke dwalingen”. En, is er al enig inzicht? Van Koppen: “De afgelopen jaren zijn er bij Gerede Twijfel zo’n tweehonderd zaken aangemeld. Slechts een heel klein deel is onderzocht. Een stuk of vijftien. Sommige zijn gewoon evidente jodocus-zaken. Iemand heeft last van de boom van de buurman of vindt dat hij te veel belasting betaalt. Soms lijkt een zaak in eerste instantie interessant, maar moeten we ervan afzien, omdat het dossier te veel gaten bevat. Dat gebeurt wel eens als de verdachte is veroordeeld door de rechtbank, vervolgens een andere advocaat neemt en in hoger beroep gaat. Dan is het dossier niet altijd compleet overgedragen van advocaat op advocaat.”

Wat de twee heren opvalt, is dat ze vaak moord- en zedenzaken binnen krijgen. “Plus Schipholzaken – er zijn drugs in mijn koffer gestopt en ik heb het niet gedaan. Fraude, overvallen of inbraken zien we nooit. Hoe kan dat, vraag je je af. Waarom dan wel moord en doodslag? Nou, het zijn vaak zaken met bewijsproblemen. Bij moord is de belangrijkste getuige, het slachtoffer, dood. En seks gebeurt vaak in het geniep, meestal ook zonder getuigen. Bovendien valt het op dat er vaak meer dan één dader is. Gerlof Leistra, Elsevier-misdaadverslaggever, schreef samen met Paul Nieuwbeerta een boek over moord en doodslag in Nederland. Daarin concluderen zij dat een moord bijna altijd door één persoon wordt gepleegd. Meer dan drie daders kom je bijna niet tegen. Maar dus wel bij Gerede Twijfel. In de Warnsveldse pompmoord zijn er vier veroordeeld en in de moordzaak in een Sittards Chinees restaurant maar liefst zes. Blijkbaar ontstaan er vaak problemen in strafzaken met veel verdachten.”

 

Anjum

Als derdejaars rechtenstudent nam Paul Acda deel aan het project Gerede Twijfel dat toen pas op poten was gezet. Samen met drie andere studenten kreeg hij het dossier van de Anjumer pensionmoorden toegeschoven. Op kerstavond 1997 wordt er in de voortuin van een pension in het Noord-Friese Anjum een lijk gevonden. De schedel van de man blijkt ingeslagen. Kort daarna vindt men het half verteerde lichaam van een tweede man. Pensionhoudster Marjan van der E. wordt veroordeeld voor de twee moorden, maar zegt onschuldig te zijn.

“We zouden drie maanden met de zaak bezig zijn. Die drie maanden werden tweeënhalf jaar”, zegt Acda. “Het werd mijn hobby, ik kon het op een bepaald moment niet meer loslaten.” Voor Acda, die als student al wist dat hij de strafrechtadvocatuur in wilde, was het een must om een echte zaak uit te pluizen. “Je leert heel veel tijdens een rechtenopleiding, maar niet hoe een politiedossier eruit ziet.” Nadat hij het keuzeblok rechtspsychologie had gelopen, solliciteerde hij voor het project en werd hij geselecteerd. Wat hem direct opviel aan het dossier uit Anjum was dat het “redelijk oud was, uit 1997”, en vrij omvangrijk. Niet te doen in drie maanden. “In het begin kwam ons groepje één keer per week bij elkaar, maar dat werd al snel dagelijks. Stapje voor stapje leerde ik de zaak beter kennen.” Met een geweldige vondst als resultaat? “Ik weet het nog precies. Het was laat in de middag en ik bleef maar geïnteresseerd in die getuigenverklaringen. Er zaten gaten en tegenstrijdigheden in en dat terwijl het bewijs nagenoeg op deze  getuigenverklaringen was gebaseerd. Het was allemaal wel erg kort door de bocht.” Tunnelvisie, noemt hij het nu. “Ik besprak het met mijn medestudenten en we gaven een presentatie aan Peter van Koppen. Hij was overtuigd en hielp ons via zijn contacten aan ontbrekende stukken in het dossier.”

Onvolledige dossiers komen overigens regelmatig voor bij Gerede Twijfel. “Jammer”, vindt Acda. “Als advocaat kan ik instanties of mensen op wettelijke gronden dwingen stukken af te geven. Maar dat kan vanuit Gerede Twijfel niet.” Van Koppen: “Het is een gevecht. Harm Brouwer (baas van het Openbaar Ministerie, red.) ging er op een gegeven moment mee akkoord dat we een compleet dossier konden krijgen van het OM. Maar hij stelde als voorwaarde dat ze wel een vinger in de pap moesten hebben. Ze wilden de tekst van de uiteindelijke publicatie inzien. Toen hebben wij gezegd: ‘Dat doen we niet, we zijn onafhankelijk’.”

Han Israëls herinnert zich de pensionmoorden nog goed. “Wij menen dat een tweede dader de dans bijna volledig is ontsprongen.” Met andere woorden: behalve Marjan van der E. heeft dus nog iemand moord op zijn of haar geweten. Inmiddels is Acda strafrechtadvocaat bij Knoops & Partners in Amsterdam waar hij vooral werkzaam is in de herzieningspraktijk. Geen toeval voor iemand die geïnteresseerd is in het onderzoek naar rechterlijke dwalingen én een voorliefde heeft voor de strafrechtadvocatuur. De enige mogelijkheid om een onherroepelijke veroordeling aan te vechten is namelijk het indienen van een herzieningsverzoek bij de Hoge Raad, het hoogste rechtsorgaan in Nederland. Het dossier van de Anjumer pensionmoorden ligt nu overigens op het kantoor van Knoops, vertelt Acda.

 

Autobedrijf

Dat een zaak uit Gerede Twijfel opnieuw bij een advocaat terechtkomt, is uitzonderlijk. Israëls en Van Koppen melden de meeste aan bij de commissie evaluatie afgesloten strafzaken, opgericht na de Schiedammer parkmoord. Deze commissie gaat na of er nog eens naar specifieke zaken moet worden gekeken omdat bijvoorbeeld in de getuigenverklaringen of de presentatie van het bewijs dingen niet kloppen of ontbreken. Verder komt er van de meeste zaken een publicatie, “een natuurlijke afronding”, zegt Israëls.

“We gingen meteen fulltime aan de slag”, herinnert Gwenny Zeles zich nog. Zij begon in 2007 als masterstudent forensica aan het Gerede Twijfel-project. Nu werkt ze bij de groep van rechtspsychologen aan de UM. “Het dossier had – maar pin me er niet op vast – zo’n vierduizend pagina’s. Na twee weken hadden we het grof doorgelezen. Vervolgens gingen we in subgroepjes aan de slag met een thema. Ik koos voor de getuigenverklaringen, anderen focusten zich op dna-onderzoek of sporenonderzoek. Sommige studenten waren er twintig uur per week mee bezig. Ik iets meer, dertig uur per week.” Zeles vond het “vreselijk interessant. Dat zit ook in mijn karakter. Ik ben heel nieuwsgierig, wil weten hoe dingen in elkaar steken.” De zaak die zij en haar groep van tien studenten onder ogen kreeg was een schietpartij met dodelijke afloop. “Het is een bekende zaak in Nederland en heeft veel stof doen opwaaien”, zegt ze. Verder kan ze er niet op ingaan. Elke deelnemer aan Gerede Twijfel verplicht zich toch geheimhouding. “Alles wat over de zaak naar buiten mag, is te vinden in de publicatie Twee mysterieuze schietpartijen.” In elk geval zijn twee mensen, eigenaren van een autobedrijf, doodgeschoten. De kleindochter van negen is kroongetuige. Verdachte Olaf is door zowel de rechtbank als het gerechtshof veroordeeld tot levenslang. “Er lagen twee tegenstrijdige scenario’s. Het Openbaar Ministerie zag in Olaf de dader, maar Olaf houdt vol dat hij onschuldig is en dat een andere persoon heeft geschoten. Dit laatste alternatieve scenario heb ik mee uitgezocht.”

Studenten blijft niets bespaard, zegt Israëls. Ze krijgen het, voor zover mogelijk, gehele dossier voor ogen. Inclusief foto’s van de plaats delict en van de lijken op de snijtafel. Zeles: “Een van de twee doden hebben we gezien op de foto’s van het plaats delict. Dat was de vrouw van de eigenaar en zij was op slag dood. De eigenaar heeft nog één dag geleefd; hij is meteen naar het ziekenhuis gebracht.” Vrij nuchter: “Natuurlijk waren het geen frisse foto’s en sommigen kozen ervoor om ze niet te zien, maar ik schrok er niet van. Het hoort erbij.”

Zeles is een van de auteurs van Twee mysterieuze schietpartijen. Een hele eer, vooral omdat in het rijtje schrijvers zelden de namen van deelnemende studenten zijn te vinden. Bijna altijd zijn het Peter van Koppen, Han Israëls en Hans Crombag, emeritus hoogleraar rechtspsychologie aan de UM, die op de cover staan. Van Koppen: “Studenten zijn waardevol voor dit project, ze doen een heleboel en steken er veel tijd in. Maar ze vinden schrijven knap ingewikkeld. Een fatsoenlijk eindverhaal zit er niet in.” Paul Acda en Gwenny Zeles beamen dit probleem. Acda: “De logische manier van denken in je hoofd moet op papier komen en dat is niet makkelijk.” Zeles: “Je bent geneigd om alles op te schrijven. Ellenlange verhalen. En dan komt het allermoeilijkste: schrappen.”

 

 

Wendy Degens

Project Gerede Twijfel

In het project Gerede Twijfel worden mogelijke rechterlijke dwalingen onderzocht. Onder begeleiding onderzoeken studenten zaken waarin de veroordeelde ontkent de dader te zijn. Om deel te nemen moet een student de vakken rechtspsychologie en inleidende vakken strafrecht gevolgd hebben of de master forensica aan de rechtenfaculteit volgen. Bovendien is er een sollicitatieprocedure.

Het project wordt gefinancierd door de rechtenfaculteit.

www.geredetwijfel.nl

De volgende publicaties zijn verschenen:

2006: Moord in Wamel en Dissidente rechercheurs in Enschede

2007: Kindermisbruik

2008: De Appelschase babymoord, De dood in het Chinese restaurant en Moord in Anjum

2009: De Warnsveldse pompmoord, Het maagdenvlies als bewijs en Twee mysterieuze schietpartijen

 

 

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)