Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Wat ons verbaasde: er is geen paniek onder jonge onderzoekers”

“Wat ons verbaasde: er is geen paniek onder jonge onderzoekers”

Photographer:Fotograaf: Simone Golob

Onderhandelen met Elsevier over open access

Nog 28 dagen te gaan. Lukt het de Nederlandse universiteiten om voor 31 december een akkoord te sluiten met uitgeverij Reed Elsevier? Er wordt al maanden moeizaam onderhandeld. Universiteiten willen alleen met de uitgever in zee gaan als deze stappen zet naar open access zodat wetenschappelijke artikelen gratis toegankelijk zijn. Vorige week maakte ook wetenschapsfinancier NWO haar nieuwe ‘pro-open access’ beleid bekend. “Als er 1 januari niets nieuws ligt, dan moet de knop om”, zegt Henk van den Hoogen, programmamanager bij de Maastrichtse universiteitsbibliotheek.

Op 6 november belandde er in de inbox van alle Maastrichtse stafleden een bericht van de VSNU, de Vereniging van Nederlandse Universiteiten: “Onderhandelingen Elsevier open access nog in volle gang.” In volle gang ja, maar positief? Nee, dat was de boodschap niet. De partijen staan nog te ver uit elkaar, op financieel gebied is er een flink verschil en er zijn “voorbereidingen” getroffen indien er onverhoopt geen akkoord wordt bereikt. Ook de Maastrichtse collegevoorzitter Martin Paul sprak onlangs in een commissie van de universiteitsraad over “voorzorgsmaatregelen”.
Wat is er aan de hand? Eens in de zoveel tijd schuiven uitgevers van wetenschappelijke bladen aan tafel bij de VSNU om te praten over een nieuwe deal voor de verlenging van de abonnementen. Vorig jaar november liepen de onderhandelingen met Elsevier vast. ’s Werelds grootste uitgever deed toen “geen acceptabele handreikingen” om een overgang naar open access mogelijk te maken, aldus de nieuwsbrief die de VSNU destijds uitgaf. De Nederlandse universiteiten en de overheid willen dat uitgevers de omslag maken naar een open access-model waarbij artikelen voor iedereen vrij toegankelijk zijn (de onderzoeker betaalt voor publicatie). Bij het traditionele abonnementenmodel zijn het juist de universiteiten die een godsvermogen betalen aan de uitgever om de bladen te mogen lezen – en dat terwijl het de wetenschappelijke staf is die diezelfde artikelen aanlevert, reviewt of redactiewerk verricht.
De onderhandelaars namens de VSNU zijn Koen Becking (Universiteit Tilburg), Jaap Winter (Vrije Universiteit Amsterdam) en Gerard Meijer (Radboud Universiteit Nijmegen). De laatste was eind oktober fel tijdens de opening van de open access week. “Elsevier vertraagt de onderhandelingen. Ze willen zo lang mogelijk, zo veel mogelijk winst maken voor hun aandeelhouders”, tekende Vox Magazine, het universiteitsmedium van de Radboud Universiteit Nijmegen, op. In de tussentijd zijn er wel afspraken gemaakt over open access met andere uitgevers, zoals het Duitse Springer (1500 titels).

Geen paniek
“Het is een spannende tijd”, zegt Henk van den Hoogen, programmamanager bij de universiteitsbibliotheek. “Elsevier is de grootste van allemaal. Ze geven meer dan tweeduizend tijdschriften uit, en zeker niet de minste. Kunnen we er niet meer bij, dan moeten we ons als universiteit daar hoe dan ook op voorbereiden. We zullen vanuit de UB alternatieven aandragen, manieren om artikelen in handen te krijgen, bijvoorbeeld via sociale media of digitale platforms. Ook is de regio misschien een optie. In Hasselt en Aken is veel content aanwezig. Maar dat heeft ook haken en ogen. Geloof maar dat als je met Leuven afspreekt om via IBL (interbibliothecair leenverkeer) content binnen te halen, zij op een zeker moment Elsevier op de stoep hebben staan.”
De universiteitsbibliotheek hield onlangs een kleine enquête onder jonge onderzoekers, met de vraag hoe zij bij een rampscenario gaan handelen. “We hebben vooral jonge onderzoekers gevraagd omdat de senioren vaak een groot netwerk hebben opgebouwd”, zegt Van den Hoogen. “En wat ons verbaasde: er is geen paniek. De meesten denken dat ze via sociale media, sites als Researchgate of via e-mail met andere auteurs toch wel stukken kunnen achterhalen. Blijft dat het natuurlijk wel veel meer tijd zal kosten.”

Boycot
Ook al ligt er op 1 januari geen deal met Elsevier: de mogelijkheid om in Elsevierbladen te publiceren blijft. Hoewel de VSNU dat niet toejuicht. “We kunnen het niet verbieden, maar we willen onderzoekers wel vragen kritisch na te gaan of het mogelijk is in een tijdschrift van een andere uitgever te publiceren of in ieder geval in een open access tijdschrift van Elsevier”, zegt projectleider Robert van der Vooren. “Maar we begrijpen dat het voor de impact van een artikel van belang is om het juiste tijdschrift te selecteren.”
Een veelgehoord nadeel van open access is de geringe impactfactor, een maat om het belang van een tijdschrift aan te geven. Van den Hoogen: “Er zitten heel goede bladen tussen, zoals PLOS ONE, voor medisch en biologisch onderzoek [de impactfactor schommelt rond de 3], maar er zit ook crap tussen, vooral uit Azië en China.” Bovendien denkt menig wetenschapper aan zijn eigen reputatie. Wie zegt nee tegen een publicatie in The Lancet, een medische uitgave van Elsevier met een gigantische impactfactor van 45?
Van de zomer kwam de VSNU al met een plan om Elsevier te gaan boycotten: wetenschappers die lid zijn van een redactie bij een van de Elseviertijdschriften werden benaderd met de vraag of ze bij escalatie bereid zijn hun functie neer te leggen. Menigeen wilde het in overweging nemen, zegt de woordvoerder van de VSNU, maar niet iedereen reageerde even enthousiast.
Observant benaderde tien (at random gekozen) Maastrichtse onderzoekers die lid zijn van een Elsevierredactie. Het merendeel zegt niet zomaar mee te gaan met de boycot. Prof. Peter Muris, werkzaam voor The Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry denkt niet dat de boycot een “effectief drukmiddel” is. “Een wetenschappelijke board member of editor staat tamelijk ver van de uitgever.” Ook prof. Thomas Dohmen, betrokken bij The Journal of Economic Behavior & Organization, wil er “goed’ over nadenken. Prof. André Knottnerus, voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en hoofdredacteur van The Journal of Clinical Epidemiology, meent dat het beëindigen van een functie als hoofdredacteur “niet verstandig is gezien de lopende verantwoordelijkheden ten opzichte van auteurs, lezers en het betreffende wetenschapsgebied, en de positie van ons land qua betrokkenheid bij internationaal toonaangevende wetenschappelijk tijdschriften.”
De Maastrichtse collegevoorzitter Martin Paul onderschrijft het belang van een krachtige positie tegenover de uitgevers, zegt zijn woordvoerder Fons Elbersen, maar hij wil zijn staf niet dwingen. “Hij vindt het besluit te zwaarwegend (en dus persoonlijk) dat hij dit aan de betrokken wetenschappers zelf zal overlaten”, aldus Elbersen.

2024
Over krap negen jaar, in 2024, wil Sander Dekker, staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dat alle Nederlandse wetenschappelijke publicaties vrij toegankelijk zijn. In 2018 moet dat al meer dan de helft zijn. Volgens Van den Hoogen van de UB Maastricht verschijnt op dit moment ongeveer 20 procent op die manier. Cijfers over Maastrichtse publicaties heeft hij niet.
In het heetst van de strijd scherpt nu ook NWO, de nationale onderzoeksfinancier, haar subsidievoorwaarden aan. Vorige week maakte de organisatie bekend dat alle publicaties van door NWO gefinancierd onderzoek, waarvan de ‘calls for proposal’ na 1 december 2015 zijn uitgegaan, open access gepubliceerd moeten worden. In een interview met het Hoger Onderwijs Persbureau zegt NWO-voorzitter Jos Engelen dat wetenschappers straks nog steeds in Nature of Science mogen publiceren maar dat ze tegelijkertijd hun artikel online moeten zetten in een erkende repository (digitaal archief). Engelen: “Het ideaal is absoluut ‘gold’ open access: publicaties die onmiddellijk voor iedereen gratis toegankelijk zijn [via de website van de uitgever]. Maar dat bereiken we niet door te zeggen: dan schaffen we Nature af. Dat is de zaak omkeren. Ik denk ook niet dat NWO dat in zijn eentje voor elkaar zou krijgen. Je kunt het niet forceren.” Naast de zogenoemde gouden route naar open access bestaat er ook een groene route. Hierbij bieden universiteiten onderzoekers de gelegenheid om hun artikel in een repository (digitaal archief) te plaatsen dat vrij toegankelijk is voor de rest van de wereld. Vaak stelt een uitgever hier wel grenzen aan, geldt er een embargoperiode of wordt alleen de auteursversie toegestaan (zonder de look and feel van de uitgeversversie). Ook de UM heeft een repository waar in elk geval verplicht de proefschriften in worden opgenomen.

Spam
Over het principe van open access – gratis toegankelijkheid van publiek gefinancierd onderzoek – is iedereen in de academische wereld het wel eens. Maar nadelen, zoals de lage impactfactor en de vele crap, zijn er ook. Bovendien vraagt Mark Spigt, onderzoeker bij huisartsgeneeskunde, zich af of het model goedkoper is voor de samenleving en of het ertoe leidt dat artikelen echt meer gelezen worden. “Wil je als auteur publiceren in open access journals dan kost dat geld. Dat komt uit je onderzoeksbudget. Gezien de hoeveelheid open access journals die als paddenstoelen uit de grond schieten, de hoeveelheid spam-uitnodigingen die ik krijg en gezien de hoge publicatiekosten lijkt ook dit een lucratief businessmodel waarbij de samenleving betaalt (via de onderzoeksbudgetten).”
Over het enorme aantal spam-uitnodigingen: “Die delete ik meteen. Vorige week vertelde een onderzoeker dat zij laatst een serieuze uitnodiging helemaal gemist had vanwege de hoeveelheid spam. Ik begeleid veel promovendi uit Ethiopië. Zij hoeven vaak niet te betalen voor open access, dus dan is publiceren in een open access journal een optie. Maar ook dan alleen bij journals die geïndexeerd zijn, bijvoorbeeld in Pubmed [een van de meest gebruikte en vrij toegankelijke zoeksystemen voor medische literatuur]. Veel van die obscure open access journals zijn niet geïndexeerd.”

 

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: