Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Vaccineren tegen melanoom

Vaccineren tegen melanoom

Photographer:Fotograaf: Ineke Oostveen

Nieuwe Tefaf-hoogleraar bouwt het immuunsysteem na

Zijn we aan de winnende hand in de strijd tegen kanker? Er zijn belangrijke slagen gemaakt, maar we zijn er nog lang niet, we beginnen het net allemaal een beetje te begrijpen. Dat zegt de nieuwe Tefaf-hoogleraar Carl Figdor. De Nijmeegse immunoloog werd wereldberoemd met de ontdekking van een eiwit en won in 2006 de Spinozaprijs. Zijn leven lang werkt hij aan kankervaccins voor melanoompatiënten. Maar hij houdt ook van kunst.

 

Na wat gerommel in zijn zak steekt hij zijn telefoon in de lucht, met de achterkant naar voren. Op de hoes prijkt een zelfportret van Rembrandt. Afgelopen zomer in de museumwinkel van de Londense National Gallery gekocht. Een tastbaar bewijs dat de hoogleraar gecharmeerd is van kunst.

Voor wie nog twijfelt: hij is vorig jaar meerdere keren naar de Rembrandt-tentoonstelling in het Rijksmuseum geweest, waaronder de preview, omdat hij museumlid is. En hij is al twee keer, de expositie is koud opgetuigd, naar Jeroen Bosch geweest ("ongelooflijk hoeveel scènes en beelden die man toen heeft bedacht").

U bent vorig jaar voor het eerst naar de Tefaf geweest. Volgens medewerkers van instituut GROW, waar de leerstoel is ondergebracht, leek u ontroerd.

"Ik vond het vooral indrukwekkend en dat heeft een speciale reden. Ik zie heel slecht, aan één oog heb ik min 18 en met het andere zie ik niets. In een museum is dat steeds behelpen omdat schilderijen vaak matig zijn belicht. Ik probeer dan dichterbij te komen maar dat mag niet altijd. Op de Tefaf hangt alles vol in het licht, omdat het natuurlijk verkocht moet worden. Ik had dat nog nooit meegemaakt, echt een eye-opener. Geweldig."

Immunoloog Carl Figdor maakte in 2000 furore met de ontdekking van een receptoreiwit dat het HIV-virus in het lichaam verspreidt. Zijn twee Cell-publicaties hierover zijn inmiddels duizenden malen aangehaald. Maar zijn finest hour kwam pas een paar jaar later - in 2006 - toen hij de Spinozaprijs won.

Figdor staat bekend om zijn kankervaccins - een vorm van immuuntherapie - voor melanoom. Hiervoor gebruikt hij afweercellen die bekend staan als de dendritische cellen. Dat zijn de verkenners, die een hapje van de tumor nemen en daarmee alarm slaan bij de afweercellen die de aanval inzetten. Figdor haalt de dendritische cellen uit het bloed van de patiënt, pept ze op, zorgt dus dat ze nog harder aan de alarmbel trekken, en injecteert ze weer. De vaccins zijn uniek voor elke patiënt en daarom kostbaar.

Is dat een belangrijk nadeel van uw behandeling?

"Nou ja, hoeveel geld is een mensenleven waard? Het staat nu min of meer ter discussie maar de minister taxeerde het ooit op 80 duizend euro, en dan valt immuuntherapie vaak duurder uit. Een chemokuur kost minder maar die werkt soms ook maar kort."

Het is dus zaak om de kosten van de vaccins te drukken.

"Ja, maar ook om uit te zoeken welke patiënten goed reageren op de therapie en waarom. Van de patiënten met melanoom heeft 20 procent baat bij onze dendritische celtherapie. Ze leven twee jaar langer onder een goede kwaliteit van leven. Als je die patiënten vooraf weet te identificeren, wordt de zorg ook goedkoper. We hebben recent gevonden dat we op basis van de eerste tumor, die meestal operatief wordt verwijderd, al kunnen voorspellen wie later goed reageert op immuuntherapie, mochten er uitzaaiingen optreden. Daar zullen de komende jaren veel studies over verschijnen."

Uw vaccins werken niet preventief.

"Nee, maar daar zijn we wel mee bezig. Dat doet mijn collega Jolanda de Vries, hoogleraar translationele tumorimmunologie, bij patiënten met het Lynch-syndroom. Zij hebben een DNA-fout waardoor ze op jonge leefdtijd darmkanker kunnen krijgen. Dat is nou typisch zo'n groep die je wilt vaccineren voordat het mis gaat. De eerste experimenten zijn al achter de rug. Daaruit blijkt al dat er geen ernstige bijwerkingen ontstaan."

Drie jaar geleden zei u: een van mijn dromen als onderzoeker is om een reguliere behandeling te ontwikkelen.

"Ik vind m’n werk geslaagd als de therapie door verzekeraars wordt vergoed."

Staat dat te gebeuren?

"We hebben in ieder geval een doorbraak bereikt en verwachten elk moment de handtekening van de minister. We ontvangen namelijk een subsidie voor ‘voorwaardelijke toelating tot het basispakket', zoals dat heet. Met dat geld gaan we onderzoeken of de dendritische celtherapie werkt. In kleine studies hebben we dat al in de jaren negentig aangetoond maar nu gebeurt het in een gerandomiseerd, dubbelblind onderzoek. Dat doen we met tweehonderd melanoompatiënten bij wie recent een tumor is weggehaald. Tweederde van hen wordt gevaccineerd, eenderde niet. De vraag is dan: komt de tumor minder snel terug bij de gevaccineerde groep? In die groep zal het 20 procent beter gaan dan in de controlegroep, denken wij. Maar goed, zo'n grens is altijd arbitrair.”

Kunnen we in de toekomst vaccins verwachten tegen alle vormen van kanker?

"Dat zou fantastisch zijn maar lijkt me niet waarschijnlijk. Je moet bedenken dat we in ons leven voortdurend DNA-foutjes oplopen. Na dit gesprek van een uur hebben zich in ons lichaam een miljard cellen gedeeld. Het is een wonder dat het allemaal goed gaat. Helemaal omdat we ook nog eens ruim tachtig jaar oud worden met een aantal van 1017 cellen. Naarmate je ouder wordt, stijgt de kans dat een deling ontspoort, en nog een, en nog een, en zo ontstaat een tumor die alle regels aan zijn laars lapt. Kanker is zo moeilijk te behandelen, omdat iedereen andere foutjes oploopt."

Het aantal nieuwe kankergevallen in Nederland stijgt de laatste vijf jaar minder hard, aldus de cijfers van Nederlandse kankerregistratie.

"Dat is niet mijn indruk. Het aantal patiënten met melanoom stijgt nog enorm. Ik denk ook niet dat we in de strijd tegen kanker al aan de winnen de hand zijn. We hebben grote stappen gemaakt maar we beginnen het nu pas beter te begrijpen. Kanker genezen voor iedereen is echt een illusie, maar tumoren onder controle houden, zo dat je er goed mee kunt leven, ja daar gaan we wel naartoe."

Uw inaugurele rede heet Making of the immune system: a glimpse into the future. Kunt u een tipje van de sluier oplichten?

"Ik ga een verhaal houden over onze laatste ontdekking, over de manier waarop je het immuunsysteem kunt nabootsen. Tot nog toe bestaan onze vaccins uit bloedcellen van de patiënt, waar we vervolgens in het lab een kunstje mee doen, maar dat is eigenlijk heel omslachtig. We zijn nu de cellen van de patiënt aan het vervangen door kunstcellen, oftewel met synthetische, dendritische cellen. Dat zijn geen echte cellen maar een polymeer waaraan we allerlei immuunactiverende stofjes en antigenen hangen. Hierbij lopen we voorop in de wereld. Het grote voordeel is dat je geen cellen meer uit patiënten hoeft te halen. Het is makkelijker, goedkoper, en beter te produceren in grote hoeveelheden."

Wie is Carl Gustav Figdor?

Figdor (1953, Den Bosch) werkt als hoogleraar immunologie in Nijmegen, en was er tot 2010 wetenschappelijk directeur van het Centrum voor Moleculaire Levenswetenschappen. Hij combineert immunologie met celbiologie, oncologie en biofysica. Inmiddels heeft hij vele prijzen op zijn naam waaronder de Spinozapremie, en sleepte hij tientallen miljoenen aan subsidie in de wacht. Met als hoogtepunten: een Zwaartekracht-subsidie van 30 miljoen in 2013, en een kersverse Europese Precious Grant van 8 miljoen.

Figdor promoveerde in 1982 op een onderzoek aan het Nederlands Kanker Instituut, waar hij tot 1994 werkte. In 1994 volgde zijn benoeming tot hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tegelijk was hij van 1992 tot 2009 hoogleraar biofysica aan de Universiteit Twente.

De wortels van zijn familie liggen in Oostenrijk. Vóór WO II vertrok Figdors vader op zijn 15e naar Nederland, hij maakte deel uit van de zogeheten Kindertransporten, waarbij joodse kinderen uit Midden- en Oost-Europa in het westen onderdak vonden.

Carl Figdor houdt tijdens de Tefaf - op 17 maart - zijn oratie ‘Making of the immune system: a glimpse into the future’

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)