Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Was ich noch zu sagen hätte …

Was ich noch zu sagen hätte …

Photographer:Fotograaf: Simone Golob

Thema Boekenweek 2016: Duitsland

De Boekenweek 2016 is in volle gang. Duitsland is het thema. Maar wat betekent Duitsland eigenlijk voor de mensen die er vandaan komen? Observant vroeg het Duitse studenten en stafleden. “Duits voel ik me vooral tijdens het WK voetbal.”

Precies op tijd

“Ik voel me meer Europeaan dan Duitser. In de VS, waar ik woonde, scheert men alles wat Europees is over één kam,  hier in Maastricht voel ik me Europees juist omdat de verschillende nationaliteiten naast elkaar leven en soms samen lijken te smelten. Zo zijn mijn Nederlandse collega’s nog punctueler dan de Duitse. Duitsers komen te vroeg, Nederlanders precies op tijd. Eén minuut voordat de vergadering begint, is iedereen er opeens”, aldus Peter Schröder-Bäck, universitair hoofddocent bij de faculteit Health, Medicine and Life Sciences.

“Duits voel ik me tijdens een WK of EK voetbal. Én als ik het etiket opgeplakt krijg door anderen. Verder speelt je moedertaal een rol in de manier waarop je denkt en je gedraagt. Nederlanders zeggen bijvoorbeeld vaak ‘even kijken’ en pauzeren dan om alles samen te vatten. In het Duits heb je zo’n uitdrukking niet echt, ‘mal sehen’ komt nog het dichtste in de buurt.

“Een boek dat ik iedereen kan aanraden is Faust. Der Tragödie erster Teil van Johann Wolfgang von Goethe. Het is het belangrijkste en meest geciteerde Duitse boek. Misschien had ik een creatiever of moderner antwoord kunnen bedenken, maar het is het invloedrijkste en indrukwekkendste boek dat ik ooit heb gelezen. Ik heb het ook een aantal keer op het toneel gezien.

“De enige keer dat ik een typisch Duits cadeau wilde geven aan een collega werd het de Engelse vertaling van Faust. Al vraag ik me af of de typische taal, met z’n verzen, net zo krachtig overkomt in een vertaling. Het verhaal van de zoektocht van dr. Heinrich Faust, naar de waarheid en tevredenheid in het leven, past natuurlijk goed in een universiteit. Bovendien kun je aan de wijsheid van Faust denken tijdens het lesgeven, bijvoorbeeld als studenten om de sheets van de presentatie vragen: ´Denn was man schwarz auf weiss besitzt, kann man getrost nach Hause tragen’.”

 

Geschiedenis op iedere straathoek

“Duitsland is mijn geboorteland, mijn thuisland. Een bekende en vertrouwde omgeving. Een land dat heel erg verweven is met het verleden`, Alexandra Rosenbach, hoofd strategisch adviseur internationalisering. “Dat komt symbolisch tot uiting in Berlijn, waar ik ben opgegroeid. Daar ontmoet Oost en West, nieuw en oud elkaar. Mijn typische Duitse kenmerken zijn pünktlichkeit en gründlichkeit. Cliché, maar wel waar. Ik erger me eraan als mensen daar niet aan voldoen. Typische Berlijns vind ik dat je je snel aan kunt passen, makkelijk met veranderingen om kunt gaan.

“We verhuisden naar West-Berlijn vlak nadat de Muur viel. Ik was negen. Oost en West begonnen net naar elkaar toe te groeien. Vooral de Oost-Berlijnse kinderen moesten daaraan wennen in de klas. Het Oosten bloeide op, er werd gebouwd en er ontstonden trekpleisters. Er was van alles te doen. Voor mij als tiener was het één grote speeltuin. Ik vond het prachtig, een spannende tijd.

“Ik heb Duitse literatuur gestudeerd, dus ik zou heel veel kunnen aanraden, maar er is een boek dat er voor mij uitspringt: Jeder stirbt für sich allein van Hans Fallada. Het is gebaseerd op een waargebeurd verhaal over de verzetsstrijd een ouder Berlijns echtpaar tijdens de Tweede Wereldoorlog. Nadat hun zoon sneuvelt aan het front, besluiten ze ansichtkaarten met anti-naziteksten te verspreiden. Heel indrukwekkend en mooi geschreven.

“Mijn generatie is erg met de Tweede Wereldoorlog bezig. Vroeger op school ging er geen blok voorbij zonder dat er aandacht aan werd besteed. En in Berlijn ligt de geschiedenis natuurlijk op iedere straathoek. Er is een soort bewustzijn dat we de verhalen niet mogen vergeten als de ooggetuigen er straks niet meer zijn. We hebben de verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat het nooit meer gebeurt, hier of ergens anders. Zeker nu met de vluchtelingencrisis en de recente overwinning van de anti-immigratiepartij in de Duitse deelstaatverkiezingen. We moeten met z’n allen opletten en waarschuwen.”

 

“Mensen houden nu van ons”

“Duitsland is voor mij vakanties in het Schwarzwald, leven op het platteland, maar ook Berlijn, mijn favoriete Duitse stad die meer lijkt op een verzameling dorpen. Hier vind je alles wat Duitsland mooi maakt: vrijheid, diversiteit, internationaal en met een geweldige partyscene.

Aan het woord is Thomas Schäfer (26), UM-projectleider student en stad, komt uit Niedermennig, een klein dorpje met negenhonderd inwoners in de buurt van Trier. Hij is verre van een nationalist, benadrukt hij, voelt zich eerder een wereldburger, maar tijdens sportwedstrijden – “maakt niet uit welke sport”- beseft hij dat zijn hart Duits is. En ook als het gaat om gedrag en gewoontes blijkt hij Duits: “Punctueel, efficiënt, ordelijk en voorzichtig in mijn uitspraken. Ik probeer niemand voor het hoofd te stoten. Vanwege onze geschiedenis zijn veel Duitsers heel correct.”

“Ik ben blij dat ik Duits ben. We hebben veel geleerd van onze fouten in het verleden, we kregen na de Tweede Wereldoorlog een tweede kans en die hebben we gegrepen. Het is een goede tijd om Duitser te zijn. Mensen houden nu van ons, met mijn paspoort kan ik de hele wereld over, Angela Merkel heeft het wat dat betreft goed gedaan.”

Schäfer raadt Schachnovelle (Schaaknovelle) van Stefan Zweig aan. “Ik ben een schaakspeler, maar ook voor niet-schakers is dit een goed boek. Het gaat over twee schakers op een lange bootreis. De verteller is ooit gevangen genomen door de Gestapo en zat vier maanden eenzaam opgesloten. Hij verveelt zich dood, vreest voor zijn geestelijke gezondheid tot hij op een dag een schaakboek met 150 beroemde partijen steelt. Hij leert die uit zijn hoofd. Tijdens de schaakpartij komen die patronen weer naar boven.” Een ander boek is Die Furcht vor Freiheit van psycholoog Erich Fromm. “Dit gaat over onze tijd, over de angst van mensen om zichzelf te zijn. We durven niet vrij te zijn, zegt Fromm, omdat we bang zijn anders te zijn.” 

 

Duitsland is thuis

“Ik voel me een wereldburger, ik reis graag, studeer nu in het buitenland, maar Duitsland is thuis”, zegt Alice Nesselrode, tweedejaars European Studies en lid van de faculteitsraad. “Ik ken de mensen, weet wat ik van ze kan verwachten. Ze handelen meestal vrij rationeel.

“We hebben onze geschiedenis met zijn akelige perioden, maar ons land is gelukkig meer dan alleen het Derde Rijk. Duitsland is voor mij ook veerkracht. Het land is vaak verwoest, maar telkens weer opgebouwd. En in de wereldpolitiek van na de Tweede Wereldoorlog speelt dit relatief kleine land toch een grote rol. En dat is de verdienste van Bundeskanzlers als Schmidt, Brandt, Kohl en Merkel.

“Duitsland is een groot en divers land. Je hebt grote verschillen tussen het oosten en westen, maar ook het noorden en zuiden. Ik kom uit het Rheinland, uit Grevenbroich, een dorp tussen Düsseldorf en Keulen. Wij Rheinlanders staan bekend al gelukkige en eerlijke mensen. We houden van carnaval, schuttersfeesten, Oktoberfesten. Wij zijn een cultureel land, denk aan de musea, de dichters, de denkers, de schrijvers en de musici.”

Nesselrode is geïnteresseerd in geschiedenis en dat heeft de keuze van haar boeken mede bepaald.Net als Thomas Schäfer kiest zij voor Schachnovelle van Stefan Zweig. “Het vertelt ons het verhaal van het fascistische verleden en geeft inzicht in de beweegredenen van de mensen in die tijd. Het is heel psychologisch. Ik las het een paar jaar geleden, maar het zit nog steeds in mijn hoofd.” Als tweede noemt ze Tauben im Gras van Wolfgang Koeppen. “Via diverse personages beschrijft hij het Duitsland van na de Tweede Wereldoorlog dat bezet is door de Amerikanen. Het racisme is nog niet weg uit de hoofden van de burgers. Depressie ligt op de loer.”

 

Tussen zorg en trots

“Een complexe vraag”, reageert de voorzitter van het college van bestuur, Martin Paul. “Het antwoord is ambivalent. Duitsland heeft een grote traditie met zijn denkers, schrijvers, dichters, kunstenaars, musici. Tegelijkertijd is er de donkere kant, de Tweede Wereldoorlog, het nazisme. Je beweegt altijd heen en weer tussen trots en zorg. Nu zijn er weer zorgen over de verkiezingsuitslag van afgelopen zondag, vanwege de winst van de anti-immigratiepartij AfD. 

“Ik woon graag hier in Limburg, maar Duitsland is mijn Heimat, mijn thuis. Boeken? Mijn lievelingsboek is Deutschstunde van Siegfried Lenz uit 1968. Het gaat over een jongen die gevangen is genomen omdat hij in de oorlog schilderijen van een kunstenaar met een Berufsverbot heeft verdonkeremaand. Het is een roman die je de verschillende kanten van de oorlogsgeschiedenis laat begrijpen, te vergelijken met datgene wat De Aanslag van Harry Mulisch voor Nederland heeft gedaan.

“De recente Duitse geschiedenis wordt gekenmerkt door twee grote gebeurtenissen: de Tweede Wereldoorlog en die Wende. Tschick van Wolfgang Herrndorf is een soort road movie. Twee jongens trekken in een Lada door het Duitsland na de val van de Muur. Echt een fantastisch boek.”

 

Onmogelijke liefde

Het eerste wat bij Mike Langen (27) opkomt als hij aan zijn vaderland denkt, zijn de verkiezingen van afgelopen zondag. Wat Langen betreft een belangrijk moment voor de Duitse samenleving. En waar het allemaal toe leidt, moet nog maar blijken. De overwinning van de partij Alternative für Deutschland (AfD) betekende in ieder geval een ruk naar rechts, zegt de promovendus bij de School of Business and Economics, afkomstig uit Düsseldorf.

“Toen de AfD in 2013 werd opgericht, en geleid werd door de economiehoogleraar Bernd Lucke vond ik de eurosceptische standpunten nog wel interessant. Maar vorig jaar verdween Lucke van het toneel na een machtsstrijd en verloor ik mijn interesse. Ik dacht dat de partij snel zou worden opgedoekt, zoals de Piratenpartei, maar dat blijkt voorbarig. De AfD-stemmers willen de aandacht weer vestigen op Duitsland, op Duitse thema’s en problemen, in plaats van op Europa, Griekenland, Syrië, noem maar op.”

Het boek dat Langen zou willen aanraden, heeft met eigentijdse politiek he-le-maal niets te maken. Het is een liefdesverhaal uit 1888 van Theodor Fontane. Het heet Irrungen Wirrungen, vertaald als Dwalen… Falen. Het gaat over een onmogelijke liefde tussen een baron en een kleermaakstertje. “Ze weten dat hun liefde geen toekomst heeft maar ze blijven elkaar toch een zomer lang zien. Dan volgt de scheiding en ontmoeten ze elkaar jaren later weer als ze allebei getrouwd zijn. Het boek geeft een mooi beeld van een standenmaatschappij die op het punt staat te verdwijnen, en van Berlijn rond de eeuwwisseling.”

 

Een wereld die opent

De gespletenheid van haar land, daar moet Therese Grohnert (29) meteen aan denken. De onderzoeker bij Educational Research and Development (SBE) is geboren in Oost-Berlijn, maar verhuisde op haar zesde, een jaar na de val van de Muur, met haar ouders naar het westen - bij Venlo over de grens.

“Het verschil in levenshouding is er nog steeds. In het oosten denken mensen, zeker de ouderen, veel collectivistischer, meer in termen van het grote geheel. Wat betekent mijn gedrag voor de samenleving? Wat kan de samenleving voor mij betekenen? Als je iets presteert, dan is dat niet in de eerste plaats hun eigen verdienste maar ze wijzen eerder op de gunstige omstandigheden, de hulp van anderen, enzovoorts. Ik ken dat ook. Als ik tegen mijn ouders vertel over een mooie publicatie, dan zeg ik: de reviewer was me kennelijk goedgezind. Terwijl ik hier op de faculteit eerder laat zien dat ik trots ben.”

De verschillen uiten zich ook in politiek opzicht. “In het oosten stemmen meer Duitsers op de partij Alternative für Deutschland (AfD) dan in het westen. Dat komt deels omdat het er economisch nog steeds slechter gaat. Men is teleurgesteld, vroeger was alles stabieler. Tegelijk voelen ze zich machteloos en bedreigd door de maatschappelijke veranderingen, door de groep vluchtelingen die natuurlijk niet meer weggaat. In dit geval keert het collectivistische denken zich tegen een andere groep.”

Een boek dat volgens Grohnert laat zien hoe mensen de laatste jaren van de DDR en de overgang naar het kapitalisme hebben beleefd, is Mein erstes T-Shirt (2002) van arts, schrijver en komiek Jakob Hein. “Hij beschrijft op een mooie en grappige manier wat er gebeurt als er een wereld opengaat.”

 

Cleo Freriks, Riki Janssen, Maurice Timmermans

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)