Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Na het eerste raadgevende referendum

Na het eerste raadgevende referendum

Opinie Aalt Willem Heringa

Vorige week woensdag stemde Nederland over het handelsverdrag met Oekraïne. Het ‘nee’-kamp won. Aalt Willem Heringa, hoogleraar staatsrecht, vindt dat we lessen moeten trekken uit deze episode. Het referendum “is here to stay”.

Na alle opwinding over het eerste raadgevende referendum was het spannend of de 30 procent drempel voor geldigheid wel gehaald zou worden. En dat lukte net wel, met 32 procent.
Wat staat er juridisch te gebeuren? Volgens de referendumwet kan de regering nu een voorstel indienen om de nog niet in werking getreden goedkeuringswet in te trekken.
En na een ingetrokken goedkeuringswet kan de regering niet ratificeren.
Als die weg bewandeld gaat worden, ligt de bal bij de Europese Unie. Dan zal precies bepaald moeten gaan worden welke onderdelen van het associatieakkoord exclusief tot de bevoegdheid behoren van de EU. Dat betreft grosso modo het gehele handelsdeel, veruit het grootste deel van het akkoord. Dat is tevens het deel van het verdrag dat al voorlopig wordt toegepast.
De niet-exclusieve EU-onderdelen kunnen dan inderdaad niet voor Nederland in werking treden, maar wel voor de overige lidstaten en de EU zelf.
Wel moet er dan een protocol of verklaring worden opgesteld met een opt-out voor Nederland, ten aanzien van het intergouvernementele deel, bijvoorbeeld ten aanzien van militaire samenwerking.  Ook zou nog een bepaling kunnen worden toegevoegd die bepaalt dat dit akkoord geenszins vooruitloopt op een toekomstige toetreding. 

Echter, zo’n protocol, en ook het associatieakkoord, behoeft wel de instemming van alle EU-lidstaten, want de Europese Raad besluit unaniem daarover.
Over de politieke aspecten: het is opvallend dat de vele partijen die voor de goedkeuringswet hadden gestemd en voor een ‘ja’-stem campagne hadden gevoerd, niet meer steun kregen dan ongeveer een derde van de kiezers. Dat was ook al zo in 2005 bij het referendum over de Europese Grondwet. Daar ligt dus kennelijk wel een discrepantie tussen die politieke partijen en hun eigen achterban.
Nu is het referendum geldig. Maar daar staat tegenover dat vele stemgerechtigden, namelijk een kleine 70 procent, met de voeten hebben gestemd. Kennelijk vonden die dit onderwerp niet geschikt, te gecompliceerd, of totaal onbelangrijk voor een referendum. Dat is ook een interessante democratische les. Misschien moeten we daaruit iets leren over de motieven van de initiatiefnemers of over de complexiteit van het onderwerp en de veelheid aan motieven. Of moeten we leren van de verwarring ten aanzien van de vraag wat nu precies de consequenties kunnen zijn van dit referendum?

Het raadgevend referendum gaat ons staatsrecht veranderen. De gedachte ‘het is maar raadgevend’ blijkt al te simpel, omdat de Tweede Kamer er toch een feitelijk bindend referendum van maakt door zich aan de uitslag te conformeren. Dat is naar mijn mening in strijd met de wet en eveneens met de grondwet. Dit referendum zet uiteraard de toon op dat punt.
De vraag is verder of 20 procent van de bevolking, de ‘nee’-stemmers, inderdaad de wijsheid in pacht heeft en te allen tijde kan dicteren dat een met een ruime meerderheid aangenomen wet wordt ingetrokken? In dat geval zou je eigenlijk met andere criteria dan 30 procent opkomst moeten werken. Bijvoorbeeld door eisen te stellen aan de omvang van het nee kamp: een x procent van de kiesgerechtigden zou een idee zijn. Bij voorbeeld door dat op 30 procent te stellen.

We kunnen en moeten leren van onze fouten en nadenken over eventuele aanpassingen van de referendumwet en een volgende keer een onderwerp kiezen dat ons meer passioneert en concreet is. En dat we met open vizier en zonder second of third motives kunnen debatteren. En waar we geen rare subsidies hebben. En waar het onderwerp strak en helder en duidelijk is. En waar de referendumcommissie goede en toegankelijke voorlichting geeft, bijvoorbeeld in een met de kiezersoproep mee te sturen folder. En waar het parlement niet meteen al zegt dat de uitslag dus wordt gevolgd, ook al is het een raadgevend referendum.

Kortom, als we maar van onze lessen leren. Maar hoe dan ook, het referendum is here to stay en zou wel eens de belangrijkste constitutionele verandering van ons parlementaire stelsel in jaren kunnen zijn. En dat zonder dat we de grondwet hebben veranderd.

Aalt Willem Heringa

Categories:Categorieën:
Tags:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: