Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Frustrerend als er niet wordt geluisterd”

“Frustrerend als er niet wordt geluisterd”

Photographer:Fotograaf: Joey Roberts

Afscheidsrede prof. Gerjo Kok over politiek en wetenschap

Zwartgeblakerde longen, aangetaste gebitten en onappetijtelijke gezwellen. Ze staan sinds vorig jaar op sigarettenpakjes. Het probleem is alleen, roepen UM-wetenschappers al ruim tien jaar: dit soort afschrikking werkt niet. Toch hebben politici zich altijd doof gehouden voor de Maastrichtse bevindingen. Prof. Gerjo Kok deed tijdens zijn afscheidsrede een boekje open.

Formeel neemt hij afscheid, maar in de praktijk verandert er weinig, zegt Gerjo Kok, hoogleraar toegepaste psychologie. Hij blijft onderwijs geven en aio’s begeleiden. Wel moet prof. Rob Ruiter, zijn overbuurman op de Universiteitssingel 40, hem waarschuwen als hij steken laat vallen. “Ik zie om me heen maar al te vaak dat onderzoekers te lang doorgaan, ook als ze niet alert en scherp meer zijn.”

De faculteit psychologie en neurowetenschappen, die deze week haar 20-jarig bestaan viert, draait prima, vindt Kok, die in 1984 begon aan de toenmalige faculteit gezondheidswetenschappen. “We leveren vaardige studenten af en halen veel onderzoekssubsidie op. De bedreigingen komen wat mij betreft van buiten. De overheidsfinanciering is slecht voorspelbaar, er hoeft maar iets te gebeuren of men draait aan de geldkraan. Ondertussen blijft het bizar dat faculteiten per diploma betaald krijgen, dat het dus loont om studenten te laten afstuderen.”

Twee weken geleden hield Kok, jarenlang de enige hoogleraar gezondheidsvoorlichting  in Nederland, zijn afscheidsrede. Over de moeizame relatie tussen politiek en wetenschap, in het bijzonder over politici die niet naar wetenschappers luisteren. Illustratief is het Maastrichtse onderzoek naar afschrikwekkende plaatjes op sigarettenpakjes. In Nederland staan sinds vorig jaar zwarte longen en rotte tanden op de voor- en achterkant, net als in tachtig andere landen.

Els Borst

De opmars is onstuitbaar, terwijl uit Maastrichtse studies telkens blijkt dat angstaanjagende voorlichting niet werkt. Of beter: het werkt alleen als mensen het vertrouwen hebben dat ze hun gedrag kunnen veranderen. En dat hebben de meeste rokers niet, zegt Kok. “De gemiddelde roker heeft zeven stoppogingen achter de rug.”

Dat hebben de Maastrichtenaren (een van de grootste onderzoeksgroepen als het gaat over stoppen met roken) nooit aan het verstand kunnen brengen van politici. “Met uitzondering van Els Borst, die de afschrikwekkende afbeeldingen van tafel veegde. Borst was zelf gepromoveerd en wist waarover we het hadden. Daarna volgden beroepsministers die afhankelijk waren van wat ambtenaren hen influisterden. En die wezen allemaal naar de Wereldgezondheidsorganisatie, die al lang op het verkeerde spoor zit, zich nergens iets van aantrekt en zich buiten alle discussies houdt.”

De UM-wetenschappers staken hun kritiek niet onder stoelen of banken. “In 2007 hebben we alle dertig Tweede Kamerleden van de vaste commissie voor Volksgezondheid een brief gestuurd. Niemand reageerde. Toenmalig minister Hoogervorst had er helemaal geen oren naar. We hebben ons ook geroerd in het Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen, dat ook door beleidsmakers wordt gelezen, en ik heb zelfs in de Staatscourant gestaan. Het haalde allemaal niets uit. Later dacht ik weleens: we hadden mensen als Anne Flierman [oud-bestuurders van de UM] moeten inschakelen, nu lid van de vaste Eerste Kamercommissie. Of Jo Ritzen, die jarenlang minister is geweest.”

De WHO heeft de oorlog verklaard aan de tabaksindustrie en staart zich daarom blind op de enge plaatjes. Inmiddels hebben ze de Europese Commissie onder druk gezet en hebben veel EU-landen de plaatjes ingevoerd. De WHO baseert zich daarbij op de studies van de Canadese onderzoeker David Hammond. Negen maanden nadat Canada als eerste land in 2001 de afschrikwekkende foto’s had ingevoerd, concludeerde Hammond in een publicatie dat veel rokers juist daarom waren gestopt.

Kok: “Een ongeldige conclusie wat ons betreft, maar onze brief werd in het bewuste tijdschrift niet geplaatst wegens ‘niet opportuun’. Daarna verplaatste de discussie zich naar de European Journal of Public Health. In dat debat werd ons duidelijk dat Hammond de kluit belazerde, dat hij selectief reageerde op onze kritiek en alles wegliet wat hem niet uitkwam. Het ging er stevig aan toe. Later zijn we door andere onderzoekers zelfs beschuldigd van heulen met de tabaksindustrie. Echt schandalig.”

Eén trekje

Al met al is het frustrerend, zegt Kok, als er niet wordt geluisterd. “Maar goed, zoals bekend uit de sociaal-psychologische literatuur: volhouden is het belangrijkste devies als je een minderheidsstandpunt verkondigt. Tegelijk lijkt er iets te veranderen. In het verkeer is de angstaanjagende voorlichting, behalve van Sire, op zijn retour. Over roken loopt nu een discussie in de Eerste Kamer. Henriette Prast van D66, ze is hoogleraar, kent ons werk en volgt het overheidsbeleid kritisch.” 

Heeft Kok zelf ooit gerookt? “Eén trekje, op mijn tiende. Toen nooit weer. Er zijn onderzoekers die kinderen van die leeftijd in de klas een trekje willen laten nemen, juist omdat het zo vies is. Een link experiment maar het lijkt mij toch de moeite waard om het uit te proberen.”

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)