Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Ik kan er niets aan doen. Het waren mijn hersenen...”

“Ik kan er niets aan doen. Het waren mijn hersenen...”

Photographer:Fotograaf: Simone Golob

Seminar over het oprukkende ‘neurobewijs’ in de rechtszaal

Steeds vaker worden hersenscans gebruikt in de rechtszaal. Meestal om aan te tonen dat de verdachte niet (geheel) toerekeningsvatbaar is. Morgen zet de rechtenfaculteit het seminar ‘Neurowetenschappen in de rechtszaal’ op touw. Een gesprek met een neuropsycholoog en een strafrechtjurist. “Je probeert de neuromythes in de trant van ‘wij zijn ons brein’ te vermijden.”

Op een dag begint een Amerikaanse leraar (40) uit Virginia seksbladen te verzamelen en zoekt hij op internet steeds vaker naar kinderporno. Als hij ook nog seksuele avances jegens zijn stiefdochter maakt, schakelt zijn echtgenote de politie in. Kort daarna wordt de man schuldig bevonden aan kindermisbruik en gediagnostiseerd als pedofiel. Een vreemde zaak, aangezien de leraar zich nooit eerder seksueel aangetrokken heeft gevoeld tot kinderen. Van de rechter hoeft hij dan ook niet naar de gevangenis, mits hij zich houdt aan het rehabilitatieprogramma voor seksuele verslaving. Dat lukt niet. Hij zoekt seksuele toenadering tot andere patiënten en de hulpverleners, en moet alsnog naar de gevangenis.

Op de avond tevoren echter meldt de leraar zich bij de spoedeisende hulp met hoofdpijnen, evenwichtsstoornissen en zelfmoordneigingen. Ook laat hij zijn urine lopen. Er wordt een MRI-scan gemaakt en wat blijkt: in de prefrontale cortex groeit een tumor. Na de operatie volgt de man weer een herstelprogramma en verdwijnt verrassend genoeg zijn interesse in kinderporno.

Een jaar later begint alles weer van voren af aan. De hoofdpijn komt terug en de man koopt in het geniep weer seksbladen. De tumor blijkt dan opnieuw te zijn gegroeid. Deze casus uit 2000 is koren op de molen van iedereen die neurolaw als een aanwinst beschouwt. Het laat klip en klaar zien hoe de neurowetenschappen verschil kunnen maken in de rechtszaal.

Babymoord

Een opmars is misschien te veel gezegd, maar het aantal rechtszaken waarin neurowetenschappelijke informatie een rol speelt, groeit. Van 2000 tot 2012 telde het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum van de ministerie van Justitie en Veiligheid (WODC), ook aanwezig op het seminar, in Nederland 300 civiele zaken en 230 strafzaken. In verreweg de meeste strafzaken draait het om ernstige gewelds- of zedendelicten. De vraag die op tafel ligt luidt dan meestal: is de verdachte wel of niet toerekeningsvatbaar?   

Een Nederlandse zaak die in 2012 veel aandacht kreeg, is die van Sietske H., die haar vier pasgeboren baby’s om het leven bracht en in koffers bewaarde op de zolder van haar ouders. “Neurologisch onderzoek bracht een hersenafwijking aan het licht”, zegt de Maastrichtse strafrechtonderzoeker David Roef. “Op de scan was een frontaal syndroom zichtbaar, dat leidde tot impulsief gedrag en een beperkt zicht op haar eigen problemen. Daarom kreeg de Friese vrouw drie jaar cel met tbs in plaats van de geëiste twaalf jaar. Ze werd niet schuldig bevonden aan kindermoord maar aan doodslag.”

Vrije wil

Roef, kartrekker van het seminar over ‘neurorecht’, benadrukt dat neurobewijs in Nederland altijd maar een deel van de bewijsvoering is. “Het is de rechter die al het bewijs afweegt en bepaalt hoe verantwoordelijk de verdachte kan worden gehouden voor diens gedrag. Als een verdachte volgens zijn advocaat lijdt aan een syndroom dat hem belemmert om te plannen en dus niet met voorbedachten rade te werk kan zijn gegaan, heeft die wel wat uit te leggen als blijkt dat de man in zijn vrije tijd de ene na de andere vakantie plant.”

Het is een kwestie van laveren tussen twee klippen, zegt Roef. “Je wilt de neuromythes vermijden in de trant van ‘wij zijn ons brein’, om met Swaab te spreken. Wiens boek ik overigens met belangstelling heb gelezen, alleen trapt hij wat mij betreft in de valkuil van het reductionisme. Kijk, als iemand gewelddadig wordt, kan een slecht functionerende amygdala daar zeker iets mee te maken hebben, maar je kunt de omgevingsfactoren en de opvoeding niet aan de kant schuiven. We noemen dit ook wel ‘brain overclaim syndrome’. Aan de andere kant probeer je het neuroscepticisme te omzeilen waarin het brein helemaal niets van doen heeft met strafbaar gedrag.”

Zijn juristen niet bang dat de neurowetenschappers de dienst gaan uitmaken in de rechtszaal? Hersenonderzoeker Victor Lamme, auteur van het boek De vrije wil bestaat niet, heeft al geroepen dat het rechtssysteem op een geheel nieuwe leest geschoeid moet worden, aldus Roef. Zonder vrije wil immers geen individuele verantwoordelijkheid.

Roef: “Een hardnekkige hobbel, naast het reductionisme, zijn de ‘vertaalproblemen’ tussen neurowetenschappers en juristen. Het recht heeft in onze samenleving een totaal andere functie dan wetenschap. Wat hersenonderzoekers doen, zoals ook in de babymoordzaak, is een eventuele afwijking vaststellen. De rechter doet iets heel anders, die stelt normen, trekt de grenzen van wat ontoelaatbaar, strafbaar is.”

Psychopaat

Sommige advocaten zien hersenscans als een kans om hun cliënt uit de wind te houden, zegt Marko Jelicic, bijzonder hoogleraar neuropsychologie en recht. “Een collega van me trad een keer op als getuigedeskundige in een zaak waarin een man zijn overspelige vrouw had doodgeschoten. Daarvóór was bij de man een goedaardige tumor ontdekt. Dat is goed nieuws, dacht de advocaat en bepleitte dat het de tumor was die de man tot zijn daad had gebracht. My brain made me do it. Hij sloeg de plank mis, want het aangetaste hersengebied had helemaal niets met agressie te maken. De man is gewoon veroordeeld.” 

Zelf kreeg Jelicic ooit een mail van een advocaat met een speciaal verzoek. “Zijn cliënt had iets afschuwelijks gedaan. Hij vroeg: kunnen we niet op goed geluk een foto maken van zijn hersenen, wie weet? De raadsman was naïef maar eerlijk, hij had het ook slimmer kunnen verpakken. In de trant van: mijn cliënt heeft drie jaar geleden een auto-ongeluk gehad en gedraagt zich sindsdien impulsief. Dat moet iets te maken hebben met zijn gruwelijke gedrag.”

Om de claims van de neurowetenschap verder te relativeren, dient Jelicic het smakelijke verhaal op dat neurowetenschapper James Fallon beschreef in zijn boek The psychopath inside (2013).

Fallon deed hersenonderzoek naar Alzheimer en had zichzelf, vanwege een tekort aan proefpersonen, in de controlegroep ingevoegd. Toen hij de resultaten bekeek, viel zijn oog op een scan die wel erg veel leek op een psychopatenbrein. Oftewel: kleine amygdala en weinig activiteit in de orbitale cortex, waar ethisch gedrag, morele beslissingen en impulscontrole zetelen. Fallon schrok zich wild: het bleken zijn eigen hersenen.

Kort daarna, tijdens een barbecue, doet zijn moeder een boekje open over de nogal roerige familiegeschiedenis. Fallon duikt de archieven in en ontdekt een reeks van geweldplegers en moordenaars, onder wie ene Lizzy Borden die eind 19e eeuw haar vader en stiefmoeder met een bijl om het leven bracht en Thomas Cornell die in 1667 is opgehangen voor de moord op zijn moeder.

Het wordt nog erger als Fallons collega’s desgevraagd vertellen dat ze hem een tikkeltje manipulatief vinden en behept met een oppervlakkige charme, twee eigenschappen die bij psychopaten vaak voorkomen.

Kortom, zegt Jelicic, je mag dan alle psychologische en biologische kenmerken van een psychopaat vertonen, dat wil niet zeggen dat je je als een gewelddadige crimineel gedraagt.

Leugendetectie

In de rechtszaal komen doorgaans twee soorten scans ter tafel, legt Jelicic uit. “Op de eerste plaats zijn er de scans die vallen onder de noemer structural imaging. Daarop kun je de structuur van de hersenen zien. Hoe groot is de amygdala? Zijn er een infarct, bloedingen of andere afwijkingen als Alzheimer in het geding?”

Controversiëler zijn de fMRI-scans, zegt Jelicic, waarbij de verdachte een taak doet in de scanner. Zo heeft de advocaat van verkrachter en kindermoordenaar Brian Dugan geprobeerd om de doodstraf af te wenden via een fMRI-scan. Hij huurde neurowetenschapper Kent Kiehl in die Dugan in de scanner dilemma’s voorschotelde als: er liggen vijf mensen vastgebonden op het spoor; jij staat op een viaduct achter een dikke man; als je de man op het spoor gooit, stopt de trein en blijven de vijf in leven. Wat zou je doen?

“Hierbij zie je dat hersengebieden als de amygdala overuren draaien. Tenminste, bij normale mensen, niet bij Brian Dugan. Kiehl zag het als een kenmerk van psychopathie en Dugans advocaat pleitte voor ontoerekeningsvatbaarheid. De rechter vond het moeilijk om de scans te beoordelen en schrapte ze als bewijs. Kiehl mocht wel vertellen wat er op de scans te zien was maar het maakte weinig uit: de jury legde Dugan de doodstraf op. Die werd trouwens nooit uitgevoerd omdat de staat Illinois daarna de doodstraf afschafte.”

fMRI kan volgens sommige wetenschappers ook worden gebruikt om leugens te detecteren. Je ondervraagt de verdachte in de scanner en houdt de activiteit in de frontale hersengebieden in de gaten. Stijgt die, dan liegt de verdachte. “De hersenen raken overbelast als je het verhaal niet zelf hebt meegemaakt maar verzint”, zegt Jelicic. “Toch zitten er serieuze haken en ogen aan. Een verdachte kan zich op de scan voorbereiden. Als je een leugen maar vaak genoeg vertelt, dan kost het minder moeite en verdwijnt de verhoogde activiteit.”

Over één ding zijn de psycholoog en de jurist het roerend eens: neurobewijs vormt een zinvolle aanvulling in de rechtszaal maar is verre van allesbepalend.

Op vrijdag 9 december vindt in het Oud Gouvernement (Bouillonstraat 1-3) het seminar ‘Neurosciences in the courtroom’ plaats, van 9.30 - 16.45 uur

Categories:Categorieën:
Tags:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)