Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“De EU is als de ark van Noach. Je kunt er vanaf springen, maar dan verdrink je”

“De EU is als de ark van Noach. Je kunt er vanaf springen, maar dan verdrink je”

Photographer:Fotograaf: Philip Driessen

Hoe verder na 25 jaar Verdrag van Maastricht?

Vijfentwintig jaar na dato is een aantal van de hoofdrolspelers weer bijeen, op dezelfde plek als toen, het Maastrichtse Mecc. In 1991 vond daar op 9 en 10 december de Europese topconferentie plaats die tot het Verdrag van Maastricht leidde, en tot de invoering van de euro tien jaar later. Vorige week vrijdag werd het feestje gevierd. Met een hoop gemengde gevoelens, maar vooral met strijdbaarheid.

Het programma is al een half uurtje bezig, op het podium van de grote zaal van het Mecc zit de voormalige Deense minister van Buitenlandse Zaken, Ellemann-Jensen, die keurig vragen beantwoordt van een leerling van het United World College in Maastricht. Hij was erbij, in 1991. Dan klinkt er gedruis in de zaal, een groepje mannen nadert de eerste rij, de meesten lopen weer terug maar één van hen schuift de rij in. Het is Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, en de mensen zullen weten dat hij er is: Juncker begroet de andere coryfeeën een voor een met een omhelzing. De conversatie op het podium stokt.

Een half uurtje later arriveert ook de voormalige voorzitter van de Europese Raad, Herman van Rompuy. Een andere persoonlijkheid. Ook hij heeft een stoel op de eerste rij, maar zijn binnenkomst verloopt nagenoeg geruisloos.

Juncker heeft er zin in vandaag. Misschien ook omdat het zijn verjaardag is, hij wordt 62. Zijn motoriek oogt bejaard, hij beklimt moeizaam het podium. Maar wel onder groot applaus, het wordt een thuiswedstrijd, zoveel is duidelijk. Hij haalt herinneringen op, vertelt hoe hij in 1991 als minister van Financiën voor Luxemburg nauw betrokken was bij de onderhandelingen en de uiteindelijke ondertekening van het verdrag. Makkelijk ging het destijds niet, zegt hij. Want waar bijvoorbeeld moest de Europese Bank komen? Hoe onafhankelijk moest die zijn? Het leidde tot verhitte debatten.

Dat de conferentie in Maastricht plaatsvond had alles te maken met het toenmalige Europese voorzitterschap van Nederland. In de voorafgaande periode speelde Luxemburg die rol. “Wij hadden dus van alles voorbereid. Ik had in mei al de beroemde opt-out constructie bedacht, die bijvoorbeeld de Britten de ruimte gaf om mee te doen zonder de euro te accepteren. Omdat de Eurotop in december zou zijn, was de afspraak dat we het dan pas tegen de pers zouden zeggen. Maar Jacques Delors [destijds voorzitter van de Europese Commissie], being Jacques Delors, gaf meteen een persconferentie. En toen was het dus het plan-Delors geworden. Ik was jaloers. Later heeft hij het in een boek rechtgezet en excuus aangeboden.”

Moderator Jacki Davis vraagt beleefd maar dringend of Juncker het kort wil houden, “want er zijn nog studenten en leerlingen die vragen mogen stellen”. De Commissievoorzitter draait zich quasi verontwaardigd om en roept hard: “Nee! Ik houd het niet kort! Ik ben jarig vandaag, ik had ook bij mijn familie kunnen zitten!”

Julius Caesar

Maar tussen alle grollen en mijmeringen door komt Juncker met een paar memorabele opmerkingen. Het Verdrag van Maastricht “was voor ons de opening van een nieuw hoofdstuk. Onze indruk was: we schrijven geschiedenis hier. Het is de belangrijkste handtekening in mijn loopbaan, we zijn heel trots op wat we bereikt hebben. Vergeet ook niet, alle kritiek ten spijt, dat men op andere continenten de EU als een prestatie van formaat beschouwt.”

Want wat zeker een prestatie is, zegt hij, is zeventig jaar vrede in Europa. “Dat is niet zozeer de verdienste van mijn generatie. Na 1945 was het ‘Nie wieder Krieg’, de oorlogsgeneratie heeft dat bewerkstelligd, die mogen we best een beetje dankbaarder zijn.”

Vrede door de Europese samenwerking; ook de Belg Mark Eyskens, in ’91 minister van Buitenlandse Zaken, hamert erop. Hij beseft dat het thema de jongeren kennelijk minder aanspreekt - ofschoon de vandaag aanwezige scholieren van het United World College anders doen denken, zij onderstrepen juist het belang ervan - en zegt tijdens een van de paneldiscussies: “We moeten het de jongeren vertellen. Zeventig jaar vrede in Europa, dat is voor het eerst sinds Julius Caesar. Daarna is er altijd oorlog geweest.”

Moedige leiders

Toch, een algehele hosannastemming is ver weg, ook bij de oudgedienden als Eyskens, Juncker, Van Rompuy. Want het gaat natuurlijk niet goed met Europa. Op een vraag van een student in de zaal hoe om te gaan met landen als Hongarije en Polen, die EU-regels aan hun laars lappen, reageert Juncker schamper. “Het zijn niet alleen die twee landen, ook andere volgen de Europese richtlijnen niet. De begrotingsregels bijvoorbeeld. Want hoe gaat het, de Commissie stelt richtlijnen voor, de lidstaten tekenen dat, en vervolgens voeren ze het beleid niet uit. Dat is nieuw. We hebben geen ‘rule-based’ systeem meer.” Het baart hem grote zorgen.

Ook Martin Schulz, voorzitter van het Europese parlement, hamert het erin: lidstaten gaan hun eigen gang, ze claimen de successen van Europa voor zichzelf terwijl ze de tegenslagen aan datzelfde Europa wijten. Brussels-bashing is een al te populaire sport geworden. Maar, zegt Schulz, bedenk wel dat “Europa niet Frankrijk heeft uitgevonden, of Duitsland of Nederland; het is andersom, die landen hebben Europa uitgevonden”.

En kritiek op het ‘democratisch tekort’? Het Europarlement doet zijn uiterste best om dat tegen te gaan, “maar als je werkelijk ergens tegenaan wil schoppen”, zegt hij, “richt dan je pijlen op de Europese Raad, het orgaan waarin de regeringsleiders hun zaken regelen. Dat gebeurt allemaal achter gesloten deuren, de meeste plannen van de Commissie worden dáár geblokkeerd. We hebben echt geen gebrek aan ideeën in Europa, maar wel aan moedige leiders.”

Angst

Leiders die, zo zegt Eyskens, niet bang moeten zijn om controversiële boodschappen over te brengen: “Vluchteling kunnen zijn, dat is een mensenrecht! Leg dat uit aan de kiezers. En vertel erbij dat Europa mensen nodig heeft, dat we aan het einde van deze eeuw 50 miljoen mensen tekort komen. We hebben idealistische, verstandige mensen nodig.”

Zijn landgenoot Herman van Rompuy steunt dat van harte. Zo stilletjes als hij die morgen binnenkwam, zo luid en duidelijk laat hij zich nu horen tijdens zijn lunchlezing: “Optimisme is een morele plicht, hoop is een werkwoord”, roept hij bijna de zaal in. En ook: “Het gebrek aan zelfvertrouwen schaadt ons, we moeten onze democratieën open houden, tegen het neonationalisme, tegen het populisme, want die leiden tot een bunkermentaliteit. Angst is de grootste vijand.”

Daarnaast is nog iets nodig, zegt Van Rompuy, iets dat allicht te lang verwaarloosd is en dat de opkomst van het populisme (het fenomeen wierp zijn slagschaduw over de hele dag) althans voor een deel kan verklaren: burgers willen beschermd worden tegen de problemen van deze tijd, tegen de crisis, tegen terrorisme, tegen de uitwassen van de globalisering.

Juist op dat punt hield de Maastrichtse hoogleraar Europese integratie Mathieu Segers de zaal een spiegel voor. Segers, tevens dean van het University College, is een rijzende ster in de media als het om Europese actualiteiten gaat; hier in het Mecc ging hij terug naar de oorsprong, de wording van de Unie. “Die stoelt op twee pijlers: het voorkomen van een nieuwe oorlog, en - we zijn geneigd die te vergeten – de bestrijding van armoede. Het referentiepunt in dat opzicht waren de jaren dertig, de crisisjaren. Europese integratie zou hand in hand gaan met de Europese welvaartsstaat, dat was de oorspronkelijke idee. Maar dat verband is nu weg, daar zit het probleem.”

Hij krijgt een ruim applaus, en zijn woorden zullen deze dag nog vaker rond echoën: Europa moet echt werk maken van de ‘pijler van sociale rechten’ die onlangs door de Commissie in de steigers is gezet. Overigens nooit zonder de gelijktijdige waarschuwing dat het dan ook wel echt moet lukken, dat Europese sociale beleid, want anders is het olie op het vuur van, ja, alweer de populisten. Het gaat dus in ieder geval geld kosten. Een ‘New Deal’, zoals de Amerikanen na de krach van 1929 op poten zetten: daarvoor pleit op dit EU-verjaardagsfeestje de Portugese Maria Joao Rodrigues, oud-minister, tegenwoordig lid van het Europarlement en daar rapporteur voor deze ‘sociale pijler’.

Asiel unie

Ook op andere terreinen dient de EU zich te versterken. Bijvoorbeeld door flexibeler te zijn in de eisen die aan lidmaatschap worden gesteld: niet elk land hoeft met alles mee te doen, klinkt het van verschillende kanten.

Verder breken politici als Van Rompuy en Juncker, maar ook wetenschappers als de Maastrichtse hoogleraar Europees recht Bruno de Witte, een lans voor het Frans-Duitse initiatief tot een Europese defensie unie, een plan dat des te meer aan urgentie lijkt te winnen nu de komende Amerikaanse president Europa al heeft gewaarschuwd dat ook hier ‘America first’ geldt. Juncker doet er een schepje bovenop: het kan wat hem betreft ook efficiënter. “We hebben 174 soorten wapens in Europa. Eén Eurotank, één Eurohelikopter, dat is toch genoeg?”

Het betekent uiteraard méér in plaats van minder Europa, maar juist dat valt bij dit publiek in goede aarde. En Bruno de Witte lanceert nog een idee waar nogal wat handen voor op elkaar gaan: een asiel unie. “Italië, Griekenland, Duitsland, Zweden, die landen knappen het op voor de rest. Laat de EU dat overnemen en financieren.”

Tweede kans

Hoe gaat de nabije toekomst eruit zien? Mathieu Segers kondigt een ‘thrillerjaar’ aan, met verkiezingen in Duitsland, Frankrijk, Nederland, waar overal Eurokritische populistische partijen versterkt uit naar voren kunnen komen.

Parlementsvoorzitter Schulz houdt een emotioneel betoog over de “tweede Europese renaissance” van 1989, toen de oost-west deling wegviel “en families weer samen konden komen”, en het vervolg in ’91 in Maastricht. Het optimisme van toen heeft echter plaats gemaakt voor een bitter rijtje actuele problemen: “Journalisten worden vervolgd omdat ze hun werk te goed doen, terwijl persvrijheid onmisbaar is in een democratie. Huizen van asielzoekers worden belaagd en besmeurd, het politieke klimaat is vergiftigd, er komt een Brexit vooral als gevolg van leugencampagnes. Europese waarden als vrijheid, respect, democratie; als we daar niet voor vechten, verliezen we alles. Ik wil daar geen getuige van zijn.”

Strijdlust dus, en hoop. Neem Maastrichts burgemeester Penn-te Strake, samen met gouverneur Theo Bovens gastvrouw en gastheer van de conferentie, die zegt dat “het vertrouwen in de EU sneller smelt dan de ijskap op de Noordpool” en daarom het besef wil doen herleven dat de vraag ‘wie is Europa’ maar één antwoord kent: wij, de burgers, zijn Europa.

En relativering, door een oude rot als de Deen Ellemann-Jensen, die memoreert dat zijn eigen land in eerste instantie per referendum nee zei tegen het Verdrag van Maastricht. “Maar we kregen een tweede kans, er kwam een tweede referendum en dat eindigde in ja. Dus tegen de onderhandelaars met de Britten zeg ik: ze verdienen een tweede referendum, heb een beetje geduld. En omdat die Britten nog koppiger zijn dan wij, zeg ik: heb iets meer geduld.”

Maar aan de randen van Europa ziet men de zaken toch net iets somberder in. Ergens halverwege de dag verzucht Gordon Bajnai, voormalig Hongaars premier die het veld moest ruimen voor Viktor Orbán, dat de EU net de ark van Noach is: wie er vanaf springt, verdrinkt. “We moeten hem dus drijvend houden.”

Zelf stapte hij na zijn nederlaag van de politiek over naar het bedrijfsleven. Maar zijn hart ligt bij de publieke zaak, en dus volgde een poging tot een comeback. Tijdens de lunch vertelt hij en petit comité dat zijn strijd tegen Orbán beantwoord werd met een smerige lastercampagne. “Daar kon ik nog wel mee leven. Het werd pas onhoudbaar toen mijn medestanders een voor een overliepen naar de tegenpartij. Ze werden omgekocht. Hard bewijs heb ik niet, maar ik weet dat het zo is. Toen ik merkte dat ik op twee fronten moest vechten heb ik het opgegeven. Hongarije begint steeds meer op het Rusland van Poetin te lijken.”

Categories:Categorieën:
Tags:
EU

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: