Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Mythe: Het volk regeert

Mythe: Het volk regeert

Photographer:Fotograaf: Joey Roberts/ Simone Golob

Naar het rijk der fabelen

Wie is er nou echt de baas in een democratie? Vraag het tien willekeurige passanten op de Maastrichtse woensdagmarkt, en een veel gegeven antwoord luidt waarschijnlijk: “De kiezer.” Sterker nog; die gedachte is terug te vinden in de herkomst van het woord. Demos betekent volk in oud-Grieks, kratein is het werkwoord ‘heersen’. Volgens hoofddocent sociale filosofie Sjaak Koenis is het idee dat het volk regeert niet alleen onwaar en gevaarlijk maar tegelijkertijd noodzakelijk.

“Dat het volk regeert is op twee manieren een mythe. Allereerst omdat het feitelijk niet klopt. Natuurlijk, op papier regeert het volk, maar in praktijk doen onze vertegenwoordigers in de Eerste en Tweede Kamer dat. Daarnaast spreekt het volk natuurlijk niet met één stem. In een liberale democratie hoor je eerder een veelheid van stemmen. Als een Wilders roept dat zijn stem die van het volk is, ontkent hij die veelheid en beweert hij eigenlijk dat er maar één stem is, namelijk die van hem. Op die manier claimen populisten dat ze de massa’s rechtstreeks vertegenwoordigen. Iedereen die het niet met de populisten eens is, is volgens die logica een vijand van de natie. Dat vind ik een gevaarlijk idee.”

“Het is tegelijkertijd noodzakelijk dat men gelooft dat het volk regeert”, vervolgt Koenis. “Die gedachte heeft, zoals vaker het geval is met mythes, namelijk een belangrijke functie: dat burgers samen regeren, impliceert gelijkheid en verschaft legitimiteit aan de roep tot emancipatie van groepen met een achtergestelde positie. Dat is een heel krachtig idee dat veel mensen inspireert en onmisbaar is voor een gezonde democratie. Al die verheven ideeën als zelfbeschikking, gelijkheid en vrijheid, geven tegenwicht aan de weerbarstige praktijk: het representatieve systeem met al zijn achterkamertjespolitiek, pragmatisme en bureaucratie. Zonder de idealistische kant gaat de democratie ten onder aan cynisme en perverse prikkels, zonder parlement en ambtenarij zouden we niets meer beslist en gedaan krijgen.”

De leus ‘Wir sind das Volk’ geeft goed aan hoe deze mythe op verschillende manieren gebruikt kan worden. “Eind jaren ’80 eisten Oost-Duitsers met die spreuk zelfbeschikking. Tegenwoordig wordt die zin in rechtse kringen, bijvoorbeeld door Pegida, gebruikt als een claim van het eigen absolute gelijk. Daarmee sluit populistisch rechts andersdenkenden uit; wij hebben de wijsheid in pacht, dus wij maken de dienst uit.”

“Die dynamiek van uitsluiting komt vaak voor als een groep mensen zich bedreigd voelt door de emancipatie van andere groepen. Kijk bijvoorbeeld naar het zwartepietendebat. Zwarte Nederlanders voelen geëmancipeerd, gelijkwaardig. Deze groep pikt het niet meer dat ze gediscrimineerd wordt en maakt zich daar – naar mijn mening terecht – boos over. Daarop zie je weer een reactie van ‘blanke woede’ waarmee een exclusieve claim wordt gelegd op Nederlanderschap. Ik vind dat een betere verklaring dan een die wijst op een soort nieuw racisme. Dat was er altijd al. Mijn uitleg hangt dus nauw samen met die noodzakelijke kant van de mythe die ik noemde; de gedachte dat we dit land met z'n allen regeren. Het feit dat op de emancipatie die daarbij hoort een tegenreactie komt, zie ik eerder als een groeipijn van de democratie dan als een levensbedreigende ziekte.”

Voor wie ‘premier Wilders’ of ‘president Le Pen’ een absoluut schrikbeeld is, heeft Koenis een geruststellende voorspelling: de rechtspopulisten kunnen nooit volhouden dat ze een monopolie op de volkswil hebben als ze aan de macht komen. “In dat geval moeten die partijen meer pragmatisme aan de dag leggen en zullen ze compromissen moeten sluiten om effectief te regeren. Als ze dat doen, raakt dat aan de geloofwaardigheid van hun claim. In het ergste geval gaat het zoals in Turkije, waar in de naam van het volk een overgang naar een dictatoriaal systeem plaatsvindt. Dat zie ik hier niet snel gebeuren. Ik heb vertrouwen in de liberale democratie omdat we onze staatsinrichting heel conservatief hebben ingericht; die is qua inrichting redelijk ongevoelig voor de grillen van het electoraat. Het is namelijk heel moeilijk om een grondwet ingrijpend aan te passen. Dat vergt meerdere malen een meerderheid in zowel de Tweede als Eerste Kamer. En een staatsgreep bij ons of in Amerika zie ik niet plaatsvinden.”

Dit is een serie waarin wetenschappers misvattingen op hun vakgebied naar het rijk der fabelen verwijzen

Categories:Categorieën:
Tags:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)