Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“We laten wetenschappers niet door een hoepel springen”

“We laten wetenschappers niet door een hoepel springen”

Photographer:Fotograaf: Simone Golob

Prof. Bijker, voorzitter ethische toetsingscommissie binnenstad, maakt na anderhalf jaar balans op

Welk risico lopen migranten als ze meewerken aan een vragenlijst? Staan de inspanningen van proefpersonen aan, zeg, een economisch experiment in verhouding tot de wetenschappelijke winst? Niet alleen artsen maar ook economen en cultuurwetenschappers hebben steeds vaker ethische goedkeuring nodig voor onderzoeksubsidie of publicatie in een vakblad. Daarom kent de UM tegenwoordig een ethische toetsingscommissie binnenstad. Hoe gaat die te werk? Zijn er al voorstellen afgekeurd?

 

Tot een jaar of drie geleden gold toestemming van een toetsingscommissie alleen voor medisch onderzoek met patiënten of proefpersonen. “Vanzelfsprekend”, zegt commissievoorzitter Wiebe Bijker, hoogleraar technologie en samenleving, “hoewel dat ook pas begin jaren negentig officieel wettelijk is vastgelegd. In de Tweede Wereldoorlog werden psychiatrische patiënten nog experimenteel besmet met malaria. In 1982 zijn in de medische wereld voor het eerst internationale richtlijnen opgesteld, maar je mag hopen dat het ethisch besef toen al diep was doorgedrongen.”

Inmiddels vallen economen, juristen of sociale wetenschappers ook niet meer van hun stoel als subsidiegevers of vakbladen een ethisch stempel eisen. Dit om er zeker van te zijn dat deelnemers aan het onderzoek geen schade oplopen.

Ruim twee jaar geleden stootten onderzoekers van de faculteit cultuur- en maatschappijwetenschappen voor het eerst hun hoofd. Hun voorstel voor een migrantenstudie was al goedgekeurd toen de Brusselse subsidieverstrekker om ethische goedkeuring vroeg. Bijker: “Daar waren de onderzoekers niet op voorbereid. Het was het eerste project in een hele reeks die de Europese Commissie volgens nieuwe ethische criteria liet uitvoeren. Wat ook niet hielp, is dat de Commissie zelf nog bezig was om de vereisten helder te krijgen. Het zou me overigens niet verbazen als ook NWO op termijn ethische goedkeuring gaat vragen. Het past in de huidige trend om alles te controleren, om alles in protocollen te vangen.”

Illegale vreemdelingen

De binnenstadsfaculteiten staken in de zomer van 2015 de koppen bijeen en riepen noodgedwongen een ethische toetsingscommissie in het leven (die niets te maken heeft met fraude of wetenschappelijke integriteit, zegt Bijker voor de goede orde). “Aanvankelijk stond de commissie van de psychologen model. Een belangrijk verschil is vanaf het begin dat de psychologen wel en de binnenstadonderzoekers niet verplicht werden door hun faculteitsbesturen om hun onderzoeksvoorstel te laten keuren.”

In het eerste jaar heeft de commissie, die eens in de zes weken bijeenkomt, zestien onderzoeksvoorstellen ontvangen. “Tweederde van de onderzoekers had een ethische goedkeuring nodig. Eenderde vond het zelf wenselijk vanwege de gevoelige kanten van hun onderzoek. Ons protocol is geen checklist waarin je alleen maar hoeft aan te vinken. We hebben ook geen lijstje in onze achterzak met juiste antwoorden. We dwingen de onderzoeker om beargumenteerde keuzes te maken.”

Zoals: strookt de belasting voor de proefpersonen met het belang van de studie? Hoeveel risico lopen ze als ze aan het onderzoek meewerken? Hoe informeer je ze? “Bij psychologie moeten proefpersonen altijd schriftelijk toestemming geven voor hun deelname, maar dat kan niet als je onderzoek naar illegale vreemdelingen doet. Als je ze om een handtekening vraagt, rennen ze hard weg. Dus dan moet je iets anders verzinnen. We dwingen onderzoekers om over dat soort vragen na te denken en met goede oplossingen te komen.”

Pseudoniem

Ander voorbeeld: een studie naar online platforms waar patiënten en artsen berichten posten en met elkaar in gesprek gaan. Hoe moet je deze deelnemers in het onderzoek beschouwen? Zijn het proefpersonen, informanten of participanten? “Dat heeft gevolgen voor de manier waarop je informed consent ofwel toestemming vraagt. In dit geval heeft de onderzoeker een folder gemaakt, die op ons verzoek is aangescherpt.”

Ook niet onbelangrijk in deze studie: hoe interview je de leden van een online platform? Face-to-face, schriftelijk? En wat voor risico’s lopen ze daarbij? Stel dat hun identiteit bekend wordt, wat dan? Hoe anonimiseer je ze? “In dit geval mogen de deelnemers zelf bepalen hoe ze worden genoemd: met naam en toenaam, hun online gebruikersnaam of een pseudoniem. In het geval van psychiatrische patiënten moet je je ook afvragen: wat zijn de gevolgen van participatie voor het zelfbeeld van de proefpersoon?”

En mag je proefpersonen voor de gek houden? Het zal in de binnenstad niet snel gebeuren, zegt Bijker, maar bij de psychologen wel. Menig onderzoek is erbij gebaat dat de deelnemers het doel ervan niet kennen. Hoe ver mag je daarin gaan? “Voor de ethische toetsingscommissie moet je dat toelichten. Je kunt de proefpersoon niet zomaar met een kop koffie naar huis sturen. Een harde eis is dat je na het experiment precies vertelt wat er is gebeurd. En dat moet je ook inroosteren. Een andere vanzelfsprekendheid, in welk onderzoek dan ook, is dat deelnemers op elk moment kunnen stoppen.”

Politieagent

De psychologen beoordelen ook alle voorstellen voor onderzoeksprojecten door studenten die niet binnen een bestaande onderzoekslijn vallen. Dat is voor de faculteit cultuur- en maatschappijwetenschappen een stap te ver, zegt Bijker. “We denken dat de professionaliteit van de docent-begeleiders op dit moment voldoende waarborg is en vermijden daarom liever die extra bureaucratie. Wel gaan we de onderzoeksethiek nadrukkelijker aan de orde stellen in het aio-onderwijs en de onderzoeksmasters, maar daar houden we het voorlopig bij. Al kan ik me indenken dat accreditatieorganen het in de toekomst verplicht stellen.”

De binnenstadscommissie heeft nog geen enkel onderzoeksvoorstel afgekeurd. Eén onderzoeker heeft zijn voorstel teruggetrokken nadat het een paar keer heen en weer was gegaan. “We hebben geen tik op de neus gegeven maar wel een paar aanvullingen voorgesteld. Of het onderzoek al dan niet is uitgevoerd, weet ik niet. Zou best kunnen. Het mag ook. Ik voel me geen politieagent die ethische controles uitvoert. Integendeel, we willen onderzoekers vertrouwen schenken en hun ethische expertise aanscherpen zodat ze zelfverzekerd op pad gaan. We zijn niet de zoveelste commissie die wetenschappers door een hoepel laat springen.”

 

Rector Rianne Letschert: eerst luisteren, dan plannen maken

Ethische toetsingscommissies moeten zorgvuldig en efficiënt kunnen werken, vindt rector Rianne Letschert. “Het is belangrijk dat onderzoekers en studenten niet te lang hoeven te wachten op de toetsing.” In het overleg dat zij binnenkort heeft met de voorzitters van de vier ethische commissies (toetsingscommissie binnenstad, een bij psychologie, twee bij de faculteit Health Medicine and Life Sciences) zullen dit belangrijke punten zijn. “Ik wil met hen bekijken of de procedures van de verschillende ethische commissies geharmoniseerd zouden moeten  worden. En is het wenselijk dat er een instantie komt waarbij staf en studenten in beroep kunnen gaan tegen de uitspraak van deze commissie?”

Of ze het anderhalf jaar oude plan om de ethische commissies samen te voegen weer uit de kast zal halen, weet ze niet. “Ik wil eerst luisteren naar de voorzitters. Wat vinden zij? Heeft één commissie meerwaarde? Zeker als je ziet dat de wetenschapsgebieden zo verschillend zijn.”

Op een later moment wil de rector met de commissievoorzitters praten over wetenschappelijke integriteit. “Hoe zorgen we er voor dat dit thema zo ingebed raakt dat alle studenten en jonge onderzoekers er mee te maken krijgen? Sommige faculteiten hebben het al een plek gegeven in het onderwijs. Ik wil dit onderwerp niet vanuit wantrouwen op de kaart zetten, daar is totaal geen aanleiding voor. Ik wil wel dat iedereen op de hoogte is van de mores binnen ons onderzoek.”

Wat heeft zij – tot augustus verbonden aan de Universiteit Tilburg - geleerd van de affaire Stapel? “Dat het heel belangrijk is dat klokkenluiders veilig iets moeten kunnen melden. Dat je een instantie creëert die zichtbaar is en dat je hen beschermt. We hebben aan de UM een vertrouwenspersoon, prof. Franz Palm, en een commissie wetenschappelijke integriteit.”

RJ

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: