Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Duitsers van mijn leeftijd zagen hoe haat tot staatspolitiek werd”

“Duitsers van mijn leeftijd zagen hoe haat tot staatspolitiek werd” “Duitsers van mijn leeftijd zagen hoe haat tot staatspolitiek werd”

Photographer:Fotograaf: Bundesbildstelle: Steffen Kugler

Joachim Gauck, de Duitse ‘Nelson Mandela’, krijgt eredoctoraat

Je kunt slechtere bijnamen krijgen dan de ‘Duitse Nelson Mandela’, of ‘Opa-Obama’. De man die volgende week dinsdag 7 februari een eredoctoraat ontvangt van de Universiteit Maastricht, de Duitse bondspresident Joachim Gauck, is zo populair dat velen hem met weemoed zien vertrekken. Maar niet iedereen.

Wat je ook van Joachim Gauck kunt zeggen, een gebrek aan lef valt hem niet aan te wrijven. In april 2014 brengt hij een officieel bezoek aan Turkije. Daar spreekt hij met zijn evenknie, president Erdogan. De sfeer, zo meldt een recente terugblik op Gaucks presidentschap door de Duitse tv-zender ARD, is enigszins gespannen, want Gauck is een man die het woord ‘vrijheid’ in de mond bestorven ligt, terwijl Erdogan zo zijn eigen invulling aan dat begrip geeft. En dan is het nog lang vóór de couppoging van zomer 2016 en de daarop volgende steeds hardere repressie van alles wat de Turkse leider niet aanstaat.

De volgende dag geeft Gauck een lezing op de Middle East Technical University in Ankara. Hij prijst de Turkse regering voor haar rol in de vluchtelingencrisis, maar roert ook dat andere punt aan, dat wat hij noemt “de teleurstelling, verbittering en verontwaardiging over een stijl van leidinggeven die velen als een bedreiging voor de democratie zien”. Daarover bereiken hem geluiden, zegt hij. Ook over sterke controle door geheime diensten, over protest dat op straat met geweld wordt onderdrukt, over mensen die sterven.

Erdogan is laaiend. Terwijl de Duitse president nog in zijn land is verwijt hij hem dat hij zich in binnenlandse aangelegenheden mengt en dat hij niet de waarheid spreekt. Maar Gauck blijft stoïcijns. Tegen Duitse media verklaart hij dat hij alleen maar zijn plicht deed, namelijk “zich bezighouden met de werkelijkheid” zoals hij die aantreft. En, zo mogelijk nog stoïcijnser: “Ik ben nog terughoudend geweest.”

Eenmaal terug in Duitsland legt hij het allemaal nog eens geduldig uit in een tv-interview. Dat het vaker gebeurt dat hij bericht ontvangt van mensen die onder een “autoritair regime” leven, en dat hij daar graag voor opkomt. Want, zegt hij dan, “dat weet ik nog van vroeger: dat mensen onder het communisme werden onderdrukt en hoe enorm belangrijk het dan is dat ze ‘buiten’ hun ‘advocaten’ hebben”.

Horrorscene

Het is een cruciale uitspraak. Want Gauck weet inderdaad heel goed hoe het er onder het communisme in de Deutsche Demokratische Republik aan toe ging. Hij werd geboren in januari 1940, in Rostock in Mecklenburg. Zijn vader was kapitein en werkte tijdens de oorlog voor de marine, werd door de Britten krijgsgevangen genomen en kwam in 1946 terug in het gezin. Inmiddels hoorde Mecklenburg tot de Sovjetbezettingszone, die zich in ’49 tot DDR uitriep. Daarna volgt een horrorscenario: het is juni 1951, vader werkt als veiligheidsinspecteur op een werf, wordt tijdens een bezoekje aan familie door twee mannen meegenomen omdat er een ongeluk op de werf gebeurd zou zijn, en verdwijnt spoorloos. Geen enkele instantie geeft inlichtingen, twee jaar gaan voorbij. Dan sterft Stalin en treedt een relatieve dooi in binnen het Oostblok. Het gezin krijgt eindelijk te horen waar vader verblijft: in een Siberisch werkkamp. Nog weer twee jaar later, in ’55, komt hij vrij, sterk verzwakt. Joachim is dan 15 jaar oud. Vader zou zich schuldig hebben gemaakt aan spionage en antisovjet-hetze. Het waren flauwekulbeschuldigingen.

Voor de familie Gauck was de ervaring allesbepalend. Het gezin tegenover (en tegen) het systeem, dat was het credo. “Wij zijn de fatsoenlijke mensen, niet zij”, zo schetst Gauck later zijn overheersende gevoel. Geen haar op het hoofd van de jonge Gauck die er aan dacht om lid te worden van de communistische jeugdbeweging FDJ. Omgekeerd werd hij later dan weer niet toegelaten tot de studie van zijn keuze, journalistiek. Theologie kon wel, dat was een relatieve vrijplaats waar de staat minder invloed op het curriculum had. Hij werd, na een mentale crisis die hij te boven kwam toen het hem daagde dat twijfel en geloof elkaar niet hoeven uit te sluiten, protestants predikant. En bewoog zich tegen het einde van de jaren tachtig steeds meer in oppositionele kringen, zoals meer Oost-Duitse predikanten in die periode.

Stasi

Na de val van de Muur stelde Gauck zich in 1990 als lid van de dissidentenpartij Bündnis ’90 verkiesbaar voor de nu vrije Oost-Duitse Volkskammer, werd nipt gekozen om een half jaar later, met de Duitse eenwording, benoemd te worden tot Beauftragter für die Stasi-Unterlagen (zie kader over Martin Paul, pagina 10), verantwoordelijk voor de afhandeling van de archieven van de geheime dienst, de Staatssicherheit alias Stasi. Vooral die periode leverde hem de ervaring en de reputatie - hij werd na vijf jaar met grote meerderheid door de Bondsdag voor een tweede termijn gekozen - die hem tot een geschikte presidentskandidaat maakte. Al in 1999 viel zijn naam voor het eerst, maar het zou nog tot 2012 duren, na vermoedelijk financieel gesjoemel van zijn voorganger Christian Wulff, dat hij met een enorme meerderheid door de Bundesversammlung van vertegenwoordigers van de Bundestag en de deelstaatparlementen tot president werd gekozen.

In die rol is hij verder gegroeid tot wat door velen, in binnen- en buitenland, het morele geweten van de Bondsrepubliek wordt genoemd. Dat Gauck partijloos is, zal meegeholpen hebben; in ’99 en de jaren daarna was er sprake van zijn kandidatuur namens de christendemocraten en liberalen, later waren het juist de sociaaldemocraten en groenen die hem voordroegen. Zelf noemt hij zich een links-liberale conservatief: inderdaad een ongewone, zo niet onwaarschijnlijke ideologische combinatie.

Partijloos, maar ook boven de partijen? Ja, alleen niet als het gaat om de extremen. Die Linke, de opvolger van de Oost-Duitse communistische partij SED, kan nog altijd op zijn argwaan rekenen en dat is wederzijds. En dan zijn er natuurlijk nog zij die we de populisten noemen: de losse beweging Pegida, en de strakker georganiseerde partij in opkomst Alternative für Deutschland, de AfD. De bondspresident houdt niet van hen, zij houden nog minder van deze president.

Ausgegauckelt

Op de afgelopen Dag van de Duitse Eenheid, 3 oktober 2016, is Gauck in Dresden. Hij wordt uitgejouwd, er staan demonstranten met borden: Ausgemerkelt, Ausgegauckelt. Daar zit nog enige humor in, maar niet in de spreekkoren. Het maakt Gauck boos. Hij is een groot voorstander van het debat met de populisten; hij vindt dat zelfs hoognodig. Maar dan wel een normaal debat. “Met mensen die willen práten, praten we. Maar democratisch gekozen leiders uitschelden, dat vind ik verachtelijk.”

Toch heeft hij ook begrip voor de kritiek, zeker als het gaat om immigratie en de vluchtelingencrisis. Gauck heeft het credo van bondskanselier Angela Merkel (“Wir schaffen das”) enigszins genuanceerd door te zeggen dat ook naastenliefde grenzen kent. “Wij willen helpen, maar onze mogelijkheden zijn begrensd”, laat hij weten, en hij wijst erop dat een Willkommenskultur die alleen door de politieke elite gedragen wordt, onvoldoende “geaard” is. Maar als hij vervolgens een Berlijns vluchtelingencentrum bezoekt en daar de vrijwilligers de hemel in prijst door hen de vertegenwoordigers van “het lichte Duitsland” te noemen, tegenover “het donkere Duitsland” dat verbonden is met aanvallen op asielzoekerscentra, verliest hij het contact met juist die groep die moeite heeft met de nieuwe ontwikkelingen. Sterker, hij geeft munitie aan de rechts-populistische oppositie. Bij een Pegida-demonstratie klaagt een oudere vrouw: “Hij heeft het over het lichte en het donkere Duitsland. Dat moet een president niet doen. Hij moet het volk bijeen houden, hij moet verzoenen.”

Niet dat hij dat niet probeert. Niet dat hij soms niet over zijn eigen schaduw heen springt. Zijn voorganger, Christian Wulff, deed ooit de controversiële uitspraak dat “de islam bij Duitsland hoort”. Wat vond Gauck daarvan? Eerst zegt hij dat hij dat niet onderschrijft. Maar hij vindt wel “dat de moslims bij Duitsland horen”. Daar maakt de Frankfurter Allgemeine Zeitung korte metten mee: zegt Gauck nu dat de bomen er wèl bij horen, maar het bos niet? Later komt Gauck er tijdens een inburgeringsfeestje met immigranten in zijn ambtswoning, Slot Bellevue, op terug. En hij is eerlijk, laat weten dat hij er moeite mee had. Hij zegt dat hij uit de provincie komt, niet uit “een metropool als Berlijn”, en waar hij vandaan komt “lijkt iedereen op elkaar”. Hij vervolgt: “Ik moest het leren. Ik heb gemerkt dat je in luttele jaren het beeld van ‘ik’ en van ‘wij’ kan veranderen. Ik heb dat als verrijking ervaren.”

Haat

Het gaat Duitsland goed, vindt hij, en hij heeft vertrouwen in deze democratie, ondanks de gevaren die haar bedreigen. In zijn laatste grote rede, afgelopen 18 januari in slot Bellevue, noemt hij dit “het beste en meest democratische Duitsland dat er ooit geweest is”. Tegelijkertijd leeft er angst onder bepaalde delen van de bevolking. Haat zelfs, ook jegens hem, hij krijgt de berichten via de sociale media. Hij leest ze niet. “Duitsers van mijn leeftijd en ouder hebben beleefd hoe haat tot staatspolitiek is geworden”, zegt hij tegen Der Spiegel, afgelopen november. Maar ook hier is Gauck optimistisch: “Wie zo haat, zal in dit land, met in meerderheid vreedzame en geciviliseerde burgers, niet de overhand krijgen.”

Dominee

Joachim Gauck is - zijn toespraak op 7 februari hier in Maastricht zal het ongetwijfeld opnieuw bewijzen - een man van het woord. Hij is verbaal uiterst getalenteerd; zie zijn onwaarschijnlijk vele redevoeringen sinds zijn aantreden als president. Een dominee: die achtergrond verloochent zich niet. De huidige minister van Defensie in de Bondsrepubliek, Ursula von der Leyen, prijst zijn gevoeligheid tegenover de ARD: op een moment dat ze erg onder druk stond wist Gauck haar moed in te spreken, zegt ze, als een echte zielzorger.

Diezelfde eigenschap roept echter ook wrevel op. Een voormalig hoofdredacteur van Die Welt, Thomas Schmid, memoreert het bezoek dat Gauck in 2013 als eerste Duitse president bracht aan Oradour-sur-Glane, het Franse dorp dat bij wijze van represaille op 10 juni 1944 door de  Waffen-SS werd uitgemoord. Ruim zeshonderd mensen kwamen om, vrouwen en kinderen die in een kerk zaten opgesloten, verbrandden levend. Het dorp, een verzameling ruïnes, is intact gelaten. Er zijn nog enkele overlevenden, oude mannen nu. Gauck is er, de Franse president Hollande is er, ze staan hand in hand. Even later, schrijft Schmid, legt Gauck bij een der overlevenden vaderlijk een arm om de schouders. Hoe goed bedoeld ook, zoiets doe je niet, vindt Schmid, niet als president van het land dat voor de slachting verantwoordelijk was. Hier handelde dus de dominee, besluit hij, en niet het staatshoofd.

Maar wat vond de betrokkene er zelf van? De bejaarde man wordt achteraf geïnterviewd. Over de omhelzing geen woord, wel iets van tevredenheid, of beter, een gevoel van genoegdoening: “Eindelijk is er een belangrijke Duitser naar Oradour gekomen. Eindelijk.”

Flirten

Tot slot: Joachim Gauck heeft ook een frivolere kant. Volgens een jeugdvriendin die geciteerd wordt in een biografie over Gauck uit 2013 kan hij “ongelooflijk flirten. En daarbij maakt het hem niets uit hoe oud een vrouw is.” Onorthodox is hij ook, op dit gebied. Zo zal hij dinsdag in Maastricht zijn opwachting maken in het gezelschap van niet zozeer de ‘first lady’ als wel wat in Duitsland de ‘first Freundin’ genoemd wordt. Want Gauck trouwde in 1959 met Gerhild (‘Hansi’) Radtke en is nog steeds met haar getrouwd, ofschoon het paar in 1991 uit elkaar ging. Toen had Gauck al een verhouding met een journaliste die acht jaar zou duren, vervolgens ontmoette hij in 2000 opnieuw een journaliste, Daniela Schadt, die sinds die tijd zijn partner is.

Blijft de vraag waarom een zo populaire president er eigenlijk mee stopt. Want, daar zijn vriend en vijand het over eens, hij zou met overweldigende meerderheid herkozen worden. Maar hij is geen kandidaat meer. Als hij jonger was, zou hij het nog wel aandurven, mede vanwege de “periode van onrust” waarin zijn land, en de wereld, nu verkeert, zegt hij. “Als ik zo oud was als Angela Merkel, ja dan deed ik het.”

Maar hij is nu 77, en dan is het risico te groot dat de krachten het af laten weten. Dat is de reden, zegt hij. 

Martin Paul: “Ik ben destijds ook ge-Gauckt”

“Deze bondspresident is een man met wat we in Duitsland Zivilcourage noemen; iemand die zijn principes verdedigt, ook als je daarmee risico loopt. In de DDR was hij tegen de communistische partij en kon dus om die reden niet de studie doen die hij wilde, journalistiek. Hij was actief in de kerk, ook dan liep je risico.”

Martin Paul (58), voorzitter van het college van bestuur en Duitser, kent Gauck niet persoonlijk maar heeft wel indirect met hem te maken gehad. Paul kwam in 1993 naar Berlijn waar hij een aanstelling bij de universiteit kreeg. Joachim Gauck was sinds 1990, na de val van de Muur, verantwoordelijk voor de archieven van de Oost-Duitse geheime dienst, de Staatssicherheit, Stasi in de volksmond, als Beauftragter für die Stasi-Unterlagen. Tot het werk van die dienst behoorde tevens de opsporing van heimelijke Stasi-medewerkers.

Paul: “Iedereen die in de publieke sector ging werken moest een vragenlijst invullen, ook Wessis, want ook die zaten soms in de archieven. Je kon een IM zijn geweest, een Informelle Stasi-mitarbeiter. Het was allemaal buitengewoon gevoelig in die tijd, en nog steeds, getuige het ontslag afgelopen maand van een staatssecretaris uit de Berlijnse deelregering, en even later ook uit zijn baan bij de Humboldt-universiteit, vanwege een verzwegen Stasi-verleden.

“Gauck deed dat werk met veel finesse en geloofwaardigheid; hij werd er zo bekend mee dat zijn naam in de volksmond een werkwoord werd, Gaucken. Ik ben dus ook ge-Gauckt.”

Als bestuurder van het Berlijnse Charité-ziekenhuis kreeg Paul een keer direct te maken met iemand die de ‘Gauck-toets’ niet naar waarheid had ingevuld: “We hadden een directeur aangenomen die later een Stasi-majoor bleek te zijn geweest. Die moest dus ontslag nemen.”

Paul pleit, net als Gauck dat al eerder deed, voor een soort amnestie voor voormalige Stasi-medewerkers: “In de eerste tien jaar na de Wende was het goed om het verleden uit te pluizen. Maar nu nog? Bij allerlei misdaden bestaat een verjaringstermijn, hier niet. Aan de andere kant heb ik gemakkelijk praten, ik ben in het Westen opgegroeid en heb nooit beperkingen gekend. Voor voormalige Oost-Duitsers ligt dat waarschijnlijk anders.”

Als president heeft Gauck Duitsland “op een geloofwaardige manier in de wereld vertegenwoordigd, hij heeft er mede voor gezorgd dat we niet spreken van een ‘Duits Europa’ maar van een ‘Europees Duitsland’. En nu is nota bene Duitsland, ooit de grootste bedreiging voor Europa, tot een van de laatste verdedigers van Europa geworden, een der laatste bastions. Mede dankzij hem.”

Met Gaucks vertrek als bondspresident verdwijnt “een generatie Duitsers die de oorlog en zeker de naoorlogse periode bewust heeft meegemaakt, die uit eigen ervaring op een authentieke manier kan waarschuwen voor verkeerde ontwikkelingen. Mensen als Willy Brandt, Helmut Schmidt. Ik maak me daar wel zorgen over. Met een partij in opkomst als de Alternative für Deutschland (AfD), die ook een neonazistische stroming omvat, is het belangrijk dat er leiders zijn die nog uit eigen herinnering kunnen spreken. Gauck is zo iemand.”

Een paar uur later stuurt Martin Paul een fotootje door. Daarop een bejaarde vrouw, op de rug gezien, bovenop haar rollator, krijtje in de hand, voor een muur waarop ze schreef: Nazis sind Scheisse. Glaubt mir, ich habe sie selbst erlebt.

Paul: “Dat is nou precies wat ik bedoel.”

 

Categories:Categorieën:
Tags:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)