Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Minder eten om je DNA te sparen

Minder eten om je DNA te sparen

Photographer:Fotograaf: archief Hoeijmakers

Interview met Tefaf-hoogleraar Jan Hoeijmakers

Minder eten: zie hier één van de sleutels tot een lang en gezond leven. Dat zegt de nieuwe Tefaf-hoogleraar annex ouderdomsprofessor Jan Hoeijmakers. Het werkt bij mensapen in het lab, hoogstwaarschijnlijk bij kinderen met een ouderdomsziekte, en bij gezonde volwassenen. Daarbij is een hoofdrol weggelegd voor Hoeijmakers’ specialisatie: DNA-reparatie. “Als we onze wetenschappelijke kennis juist inzetten, kunnen mensen 160 jaar oud worden."

Hij is geen kunstbezitter, laat staan een verzamelaar, maar wel een groot bewonderaar. Schilderijen, klassieke muziek maar ook romans kunnen Jan Hoeijmakers, die morgen voor het eerst de Tefaf bezoekt, ontroeren en inspireren, mede vanwege de tijdloze betekenis. Tegelijk ziet de Rotterdamse geneticus tal van parallellen met de wetenschap. “Voor beide terreinen moet je talent hebben maar ook creativiteit, originaliteit en motivatie. Wetenschapper en kunstenaar ben je 24 uur per dag, bovendien zijn kunstwerken en onderzoeksresultaten van blijvende waarde.”

Het laatste museum dat hij bezocht, was de National Gallery in Oslo. “Begin deze maand heb ik er de Olav Thon prijs gekregen, een half miljoen euro vrij te besteden. Dat is veel geld, zelfs meer dan de Nobelprijs, die je meestal met anderen moet delen. Na de uitreiking had ik een half dagje over en ben ik de Gallery binnengelopen. Het verbaasde me hoeveel Nederlandse schilders daar hangen, vooral middeleeuwers als Avercamp, Ruysdael, Hals en een Jan Steen.”

Ook films kunnen hem zeer raken. Dat gebeurde in het bijzonder bij Amour (2012), een film over een hoogbejaard stel van wie de vrouw een beroerte krijgt en kort daarna haar geestelijke vermogens achteruit ziet gaan. “Twee mensen die elkaar niet los willen laten maar dat uiteindelijk toch moeten doen. Je zag de veroudering, de neerwaartse lijn, zonder hoop op verbetering. Het lijden wordt onvermijdelijk en maakt je machteloos, iets wat ik ook bij mijn moeder heb gezien na een beroerte. In Amour geeft de vrouw haar man te verstaan dat ze dood wil, waarna hij helpt bij haar wens.”

Nobelprijs

Hoeijmakers doet onderzoek naar veroudering en DNA-reparatie, naar de manier waarop cellen schade aan het DNA repareren. Is dat nodig dan? Ja, het erfelijk materiaal raakt constant beschadigd. Letterlijk constant: een cel kan honderdduizend krassen per dag oplopen. Zonder reparatie valt niet te overleven.

Het gevaar komt van buitenaf en van binnenuit, aldus Hoeijmakers, die meerdere herstelmechanismen ontdekte. Schade ontstaat door uv-straling, giftige stoffen in voedsel, sigarettenrook, maar ook door fouten in de celdeling en door zuurstofradicalen die ontstaan tijdens de stofwisseling.

Meestal is het loos alarm en verloopt de reparatie vlekkeloos, maar heel soms gaat het mis. En dat kan het begin zijn van tumorgroei. Hoeveel belang aan dit onderzoeksveld wordt gehecht, bleek in 2015, toen de Nobelprijs voor Scheikunde ging naar drie onderzoekers die DNA-reparatie vanaf eind jaren zestig op de kaart hadden gezet.

Voedselrestrictie

Hoeijmakers ontdekte dat gebrekkige reparatie niet alleen kanker kan veroorzaken maar ook veroudering versnelt doordat beschadigde cellen doodgaan of in een slaaptoestand geraken. Minder eten helpt hiertegen, zo bleek uit Hoeijmakers onderzoek, eind vorig jaar gepubliceerd in Nature. Muizen die door een verouderingsziekte niet langer leven dan vijf maanden, worden met een hongerdieet (30 procent minder voedsel) ruim twee keer zo oud in een veel betere gezondheid. Het lichaam steekt dan minder energie in groei en des te meer in onderhoud, waardoor minder DNA-schade ontstaat.

Ook kinderen met verouderingsziekten als progeria en het Cockayne syndroom zullen baat hebben bij “voedselrestrictie”, verzekert Hoeijmakers. “Ik twijfel daar geen moment over, omdat het onderhoudsmechanisme overal in de natuur hetzelfde is, of het nou gaat om muizen, fruitvliegen, schimmels of mensen. Bij de kinderen verwacht ik een enorme verbetering van de kwaliteit van leven, niet van 100 maar 1000 procent, onder meer omdat het zenuwstelsel meer intact blijft. We zijn nu een experiment aan het voorbereiden samen met Franse onderzoeksgroepen. Daar willen we de voedselrestrictie testen en stoffen opsporen die een verzadigd gevoel nabootsen zodat je als patiënt niet voortdurend honger hoeft te lijden. Wat wellicht ook helpt, is de samenstelling van het eten veranderen. Minder eiwitten lijken het lichaam aan te zetten tot onderhoud.”

Dat onderzoek zal hij mede financieren met het geld uit Oslo. “Ik heb in Nederland al een paar keer subsidie hiervoor aangevraagd, maar men ziet er geen heil in. Dat gebeurt steeds vaker bij fundamenteel onderzoek. In de VS, Duitsland of Brussel is daarvoor makkelijker geld te krijgen. Ik heb nu goede hoop op een ERC grant van de EU.”

Is minder eten ook een tip voor gezonde volwassenen die langer willen leven?

“Ik denk van wel. In nog niet gepubliceerd onderzoek hebben we het effect van vasten bestudeerd bij muizen die jong, jongvolwassen, volwassen en oud zijn. Oude muizen kunnen de stress niet aan en gaan er deels aan dood. Dus bejaarden raad ik een streng dieet niet aan. Bij volwassen dieren zie je het grootste effect. Het belang van minder eten wordt steeds duidelijker, ook bij andere medische toepassingen. Bij orgaantransplantatie voorkomt het beschadigingen aan het nieuwe weefsel, en bij chemotherapie schade aan gezonde cellen.”

Minder eten kan volgens u ook beschermen tegen Alzheimer en Parkinson. Hoe zit dat?

“De wetenschap heeft mensen met dementie op dit moment niets te bieden, ondanks de miljarden die de farmaceutische industrie in onderzoek steekt. We beseffen te weinig dat veroudering de belangrijkste oorzaak is en dat voedselrestrictie om onderhoud te stimuleren ook bij deze ziekten verschil kan maken. In plaats daarvan kijkt iedereen naar plaques ofwel eiwitophopingen in de hersenen, maar die spelen slechts een bijrol.”

Aan de Radboud Universiteit zijn ze onlangs tot dezelfde conclusie gekomen en hebben ze het onderzoek stopgezet.

“Klopt. Ik heb ook contact opgenomen met de onderzoekers, iets wat ik drie jaar geleden ook al heb gedaan, maar toen viel het kwartje niet. Nu er weer twee farmaceutische trials  van een half miljard dollar elk zijn geflopt, dringt bij meer onderzoekers het besef door dat veroudering cruciaal is. Aan de VU in Amsterdam is dat nog helemaal niet het geval. Daar richten het vizier nog steeds op plaques.”

Sommigen vinden dat het niet draait om zo oud mogelijk worden maar accepteren dat het leven eindig is, je verzoenen met de dood.

“Helemaal mee eens. Wat ik beoog is het verouderingsproces zo sturen dat mensen langer gezond blijven, zonder ernstige handicaps en chronische ziekten. Het gaat niet om mensen zo oud mogelijk laten worden. Al leven we wel steeds langer. Sinds 1840 is er elke week een weekend bij gekomen. In één lange, stijgende lijn.”

Waar eindigt dit? Er is geen reden om te denken dat die lijn binnenkort stokt.

“Onder de huidige omstandigheden kunnen we, denk ik, 130 jaar oud worden. Maar als we onze kennis over een gezonde levensstijl inzetten en kinderen daarmee van jongs af aan grootbrengen, kunnen we misschien 160 worden. Eerst was het de verbeterde hygiëne waardoor we langer leefden, toen de antibiotica en vaccins tegen infectieziekten, daarna de gezondere voeding en de medische vooruitgang, en ik denk dat de volgende stap zal zijn: kennis van het verouderingsproces en de bijbehorende gezondere leefstijl.”

Hoe oud zou u zelf willen worden?

“Zolang ik er nog plezier in heb. Als je volledig afhankelijk wordt van anderen, niet meer zelf uit bed kunt komen, jezelf niet meer kunt uiten, dan wordt elke dag een marteling in plaats van iets waar je naar uitziet. Geef mensen dan de mogelijkheid om het leven zelf af te ronden.”

Zoals de vrouw in Amour.

“Ja, want als je serieus naar die film kijkt, dan begrijp je die keuze. Al kon de vrouw het niet meer zeggen. Gelukkig kon ze het toch aan haar geliefde duidelijk maken.”

 

Wie is Jan Hoeijmakers?

Hij was de eerste die een DNA-herstelgen bij de mens wist te klonen en maakte mede daardoor furore als expert op het gebied van DNA-reparatie en ouderdom. Sinds 1993 werkt Hoeijmakers (1951), die opgroeide in het Noord-Limburgse Sevenum, als hoogleraar moleculaire genetica aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij leidt een lab van zeventig onderzoekers, met een jaarlijks budget van zeven miljoen euro. In 1999 won Hoeijmakers de Spinozaprijs en in 2008 sleepte hij de Europese advanced investigator award in de wacht.

Gedurende het academische jaar zal hij als Tefaf-hoogleraar meerdere masterclasses voor studenten en onderzoekers verzorgen. De eerste is vandaag (16 maart), voorafgaand aan zijn inaugurele rede (16.30 uur). Die is getiteld Keeping your genome intact protects from cancer and ageing. Hoeijmakers is de zesde Tefaf-hoogleraar, na onder anderen voormalig KNAW-president Hans Clevers en de Nobelprijswinnaars Aaron Ciechanover en Harald Zur Hausen.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: