Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Europa, dat draait om vrede

Europa, dat draait om vrede

Photographer:Fotograaf: Rose Lincoln, Harvard University

Stella Ghervas houdt Schumanlezing over de Idee van Europa

Zou het nu dan weer wat beter gaan met Europa? Emmanuel Macron loopt onder de tonen van wat we de Europese hymne zijn gaan noemen - de Ode an die Freude; Alle Menschen werden Brüder van Beethoven - na zijn overwinning zijn aanhangers tegemoet. Beter? Dat staat te bezien, want voorlopig kent de recente Europese geschiedenis crisis na crisis. En is de euroscepsis groter dan ooit, versterkt door een “intellectueel vacuüm” en “geheugenverlies”, zo zegt de Zwitserse historica Stella Ghervas, docent in Harvard. Zij stelt daar het wapen van haar vakgebied tegenover: de historische analyse. Om daarmee de Idee van Europa terug te vinden.

De Idee van Europa? Kan het nog vager? Vast wel, maar in de termen van Ghervas, die dinsdag de jaarlijkse Schumanlezing hield, valt het met die vaagheid reuze mee. Ze is twee eeuwen terug gegaan, en zelfs langer, voor een reconstructie van wat de kern van de Europese gedachte in haar ogen is: het streven naar vrede. Niet gek in een continent dat oorlog na oorlog heeft gekend en dat zeker na de horror van de Tweede Wereldoorlog meer dan ooit snakte naar een einde aan de conflicten. Vandaar de pogingen van mensen als de Franse politicus Robert Schuman om constructies te vinden die het uitbreken van conflicten konden verhinderen. Wat daarvoor nodig was? Samenwerking, en een ‘de facto solidariteit’. Het zou leiden tot steeds nauwere Europese samenwerking, culminerend in de Europese Unie die in 1992 in Maastricht haar beslag kreeg.

Want vrede, zegt Ghervas, dient wel begrepen te worden als iets anders dan de afwezigheid van oorlog: die benadering is te primitief. Heerste er vrede tussen oost en west in de periode van het IJzeren Gordijn? Niet voor niets heette dat een ‘koude oorlog’; het was een bevroren conflict, zegt Ghervas. Werkelijke vrede vereist meer: verzoening tussen vijanden, en verdragen, wetten, instituties, een systeem om de vrede echt te bewaren.

 

Machtsevenwicht

De EU en haar voorgangers als de EEG, de Europese Economische Gemeenschap, waren bij lange niet de eerste of de enige pogingen om vrede op het continent te bewerkstelligen. Ghervas plaatst de eerste gearticuleerde ideeën daarover al aan het eind van de middeleeuwen, met de opkomst van het humanisme. Concreter wordt het allemaal aan het begin van de achttiende eeuw, in 1713 om precies te zijn, toen de Spaanse Successieoorlog (onder andere, er waren meer langlopende conflicten) werd beslecht met het Verdrag van Utrecht. De Franse koning Lodewijk IV had zich met het Spaanse rijk willen verenigen zodat een Europese supermacht dreigde te ontstaan; die neiging tot dominantie, zegt Ghervas, is telkens de trigger die tot oorlog leidt. Een Europese coalitie wist het te verhinderen. In Utrecht werd vervolgens het concept van het machtsevenwicht geïntroduceerd, de balance of power: geen winnaars of verliezers, maar militaire blokken die elkaar in evenwicht houden.

Was dat een ideale vrede? Nee, eerder een gewapende vrede, vond de Franse politiek filosoof Abbé de Saint Pierre. Het was beter om te streven naar een federatief stelsel van koninkrijken die de grenzen garandeerden.

Het denken over oorlog en vrede stond dus niet stil. Sterker, het kreeg in de Verlichtingsperiode een momentum dat lang aanhield: Ghervas telde voor een komend boek, getiteld Conquering Peace: From the Enlightenment to the European Union, gedurende de achttiende en negentiende eeuw meer dan 120 plannen om tot eeuwige vrede te komen, waaronder die van Rousseau, voortbordurend op Saint Pierre, en Kant.

Met die eeuwige vrede ging het, zoals bekend, niet goed. Honderd jaar na de Vrede van Utrecht vond er opnieuw een belangrijk congres plaats, in Wenen. En dit keer was er wèl sprake van winnaars en verliezers, na de Napoleontische oorlogen. Het is het tweede grote moment in de recente Europese geschiedenis dat Ghervas in het rijtje plaatst van belangrijke vredespogingen. Het was 1815, het continent kwam onder curatele van een aantal grootmachten die onderling de rust zouden bewaren. Het systeem werkte veertig jaar, ofschoon tegen het einde van die periode van rust geen sprake meer was toen de ene na de andere revolutie uitbrak. Het jaar 1848 werd in die zin berucht. Daarna stortte het systeem definitief ineen toen in 1853 de Krimoorlog uitbrak.

Weer wat gewapende conflicten verder begon in 1914 dan de Eerste Wereldoorlog, die in 1919 tot een nieuw vredesstelsel zou leiden: de Volkenbond. Optimistisch gestart op instigatie van de Amerikaanse president Woodrow Wilson waren er nog geen twintig jaar nodig om haar failliet te bevestigen. De VS steunde de Volkenbond al snel niet meer, Japan en China raakten in 1933 in oorlog, Italië viel in 1936 Ethiopië binnen, Hitler en Stalin overrompelden in 1939 Polen. Waarmee de Tweede Wereldoorlog een feit was, opnieuw begonnen in Europa.

En dus was in 1945 was de overtuiging, de gevoelde noodzaak om nu echt een duurzame vrede te bewerkstelligen, groter dan ooit. De Verenigde Naties werden opgericht maar in Europa zelf ging de gedachte van samenwerking en solidariteit verder. Het werd the finest hour van mensen als Robert Schuman en Jean Monnet, de grondleggers van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal (EGKS), een der voorlopers van de Europese Unie. Schuman sprak tijdens een speech in Straatsburg in 1949 van de Europese geest. Trefwoorden: een culturele familie, wederkerigheid, geen verborgen neiging tot hegemonie. Waar nationalisme in al zijn vormen tot een catastrofe had geleid was het nu tijd voor een supranationaal verband. Daarin zouden de diversiteit en de aspiraties van de verschillende naties onderling zo worden gecoördineerd als dat ook het geval was voor regio’s binnen de naties.

Een heldere gedachte, en ja, waarom niet? Is Limburg minder Limburg omdat het in het Nederlandse staatsverband bestaat? Friesland minder Friesland? Waarom zouden de verschillende landen dan niet binnen Europa op dezelfde manier samengesmeed kunnen worden?

Het idee roept echter controverses op, vandaag nog meer dan in de beginjaren. En misschien is de uitbreiding van Europa na de val van de Berlijnse Muur tot een Unie van 28 leden daar wel mede debet aan. Ghervas noemt die laatste fase, beginnend in de jaren 1990, de ‘tweede Europese geest’(of ‘spirit’), na die van Schuman. Want toen pas kon Oost-Europa de dictatuur achter zich laten en meegaan met het Europese stelsel van democratische waarden.

 

Geheugenverlies

En nu? Met alle crises (Oekraïne, vluchtelingen, Griekenland etc) is er een nieuwe, een derde Europese spirit nodig, zegt Ghervas. Want een deel van die crises behelst nota bene antidemocratische oprispingen in juist die landen in Oost-Europa die zo lang onder dictaturen hebben gezucht. De Europese waarden staan dus onder druk, veel politici hebben het geloof in Europa verloren, en erger nog: ze leven in een intellectueel vacuüm, lijden onder algehele amnesia, geheugenverlies.

Daar, zegt Ghervas, komt de historicus om de hoek kijken: diens rol is het om dat geheugenverlies te bestrijden. Is men de weg kwijt? Kijk dan naar wat er in het verleden is gedaan om Europa weer op de rails te krijgen, de pogingen tot samenwerking en vrede, kijk naar de ideeën die eerder te berde zijn gebracht. Want daarmee sta je op de schouders van reuzen.

Zelf heeft ze ook een paar ideeën, waarmee ze overigens het pad van de historicus toch wel een tikje verlaat. Wat te doen om de EU er weer bovenop te helpen? De Unie, zegt ze, heeft alle trekken van een politiek vogelbekdier: het Australische eierleggende zoogdier met een snavel, symbool voor een evolutionair gedrocht. Europa moet organisch doorgroeien maar dan wel in de richting van meer eenvoud, meer macht, meer effectiviteit, vindt Ghervas. Dat betekent op zijn minst nadenken over een eigen defensie, een eigen begroting en dus eigen belastingen, over sociale hervormingen, en over democratisch bestuur met bijvoorbeeld een sterker Europees parlement.

Ghervas besluit met een oproep: alle pogingen, linksom of rechtsom, om Europa te verenigen, kwamen tot stand na verwoestende oorlogen. Laten we hopen dat dat niet meer nodig is.

Meer info: www.ghervas.net

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: