Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“De UM had prof. Maat in bescherming moeten nemen”

“De UM had prof. Maat in bescherming moeten nemen”

Photographer:Fotograaf: archief prof. Maat

De affaire-Maat

Het begon allemaal in Randwijck, waar op 9 april 2015 de studievereniging van gezondheidswetenschappen, Santé, de Leidse emeritus professor George Maat, fysisch (ook wel: forensisch) anatoom had uitgenodigd voor een lezing. Hij maakte deel uit van het Landelijk Team Forensische Opsporing (LTFO) dat de slachtoffers van de MH17-ramp/aanslag van een klein jaar eerder trachtte te identificeren. Maat is een grote meneer in deze wereld, zijn reputatie reikt tot ver buiten onze landsgrenzen. Hij identificeerde slachtoffers van de Enschedese vuurwerkramp, van de oorlog in Kosovo, van de tsunami in Thailand.

De bewuste lezing over het toen nog altijd lopende identificatieproces van MH17-slachtoffers had hij ook voor Maastrichtse geneeskundestudenten gehouden, en ook elders in het land. Het beeldmateriaal kreeg hij van het LTFO.

Wat gebeurde er nu precies die avond? In principe niets bijzonders: Maat hield zijn verhaal, de zaal was enthousiast. In die zaal studenten gezondheidswetenschappen en wellicht nog wat anderen want studievereniging Santé had buiten Maats medeweten via Facebook ook studenten van andere studierichtingen uitgenodigd.

Dat was niet zo’n slimme zet, bleek later. Ook anderen lezen dat soort berichten. Journalisten van RTL bijvoorbeeld. Twee van hen meldden zich per e-mail aan, als ‘student’, een van hen gaf zelfs een valse naam op, en op de bewuste avond betaalden ze de symbolische ene euro die voor de toegang gevraagd werd en wandelden ze ongehinderd naar binnen. Santé controleerde niet op collegekaarten of wat dan ook. Later verklaarde de vereniging dat het op een gegeven moment daarvoor te druk zou zijn geweest, maar dat was waarschijnlijk een schuldbewust leugentje: de twee journalisten kwamen op een tijdstip dat er nog bijna niemand in de zaal zat. De probleemloze toegang tot de zaal, al was het met een dosis list en bedrog, was voor RTL reden om te beweren dat “iedereen” zomaar naar binnen kon.

De twee maakten in het geheim geluidsopnamen en brachten later, vlak voor een MH17-debat in de Tweede Kamer, de teksten naar buiten. Het was een bom: deze professor, zo klonk het, was zijn boekje te buiten gegaan door fotomateriaal te tonen van slachtoffers terwijl nabestaanden daar geen toestemming voor hadden gegeven, en hij had informatie verspreid over zaken buiten zijn competentie. MH17-nabestaanden waren in rep en roer, de minister van justitie noemde het optreden “onsmakelijk”, Maat werd uit het onderzoeksteam gezet, zijn reputatie als gewetensvol onderzoeker en dito docent leek te zijn geknakt.

 

Internationale steun

Heel lang duurde dat echter niet. Zijn internationale vakbroeders betuigden steun in een openbare brief aan de wetenschapsacademie KNAW, ook anderen toonden zich verontwaardigd over de actie van RTL. Want de lezing was natuurlijk helemaal niet openbaar: ze was uitdrukkelijk alleen bedoeld voor studenten. Dit was een onderwijssituatie, en dan is het niet gebruikelijk dat er voor het tonen van beeldmateriaal toestemming wordt gevraagd aan nabestaanden. Maat: “Net zomin als ik van tevoren zeg dat de inhoud van de lezing vertrouwelijk moet blijven. Dat is iets wat je gewoon nóóit zegt in dit soort situaties! Het spreekt namelijk vanzelf, je spreekt voor een besloten gezelschap.”

Maar hij kende toch de maatschappelijke gevoeligheid rond alles van de MH17. Was hij niet naïef? “Nee. Het zou overdreven zijn geweest om de vertrouwelijkheid nog eens te onderstrepen.”

Wel, zegt Maat, is het beeldmateriaal onherkenbaar gemaakt en vraagt hij vooraf altijd of er nabestaanden in de zaal zitten. Die kunnen eventueel alsnog besluiten te vertrekken of achteraf met hem doorpraten.

Maat overwoog naar de rechter te gaan maar wendde zich eerst met een klacht tot de Raad voor de Journalistiek (RvJ), de eigen ‘rechter’ van de beroepsgroep. Ttot zijn teleurstelling bleek die RTL te steunen, de omroep had “zorgvuldig” geopereerd. Want de journalistieke mores schrijven weliswaar het werken met open vizier voor, maar er zijn uitzonderingen. Als ergens een misstand wordt vermoed die alleen maar boven water is te krijgen door undercover te gaan, is dat toegestaan. De crux hier zit hem in de gedachte dat er “evident sprake is van een misstand”, zoals de Raad het formuleert. En die misstand behelsde volgens RTL: een MH17-onderzoeker die voor zijn beurt sprak, bij een “feitelijk openbare” lezing. De Raad volgde die redenering.

 

Rechter

Daar valt echter wel wat op af te dingen. Want het vermoeden van een misstand, de noodzakelijke voorwaarde voor heimelijk journalistiek optreden, zou er aanvankelijk helemaal niet zijn geweest. Dat althans verklaarde de chef van de twee RTL-journalisten, André Tak, in een interview met Observant. Uit dat artikel van september 2015: Ging men ervan uit dat Maat over de schreef zou gaan? Nee, zegt Tak, “die indruk bestond toen nog niet.” Waarom gingen ze dan? “Wij wilden weten of er tijdens het college zaken werden onthuld die eerder buiten de publiciteit gehouden zijn”, liet hij weten. Dat klinkt naar gewone nieuwsgaring waarvoor undercover-operaties niet nodig en ook niet gewenst zijn.

Maar tegenover de Raad voor de Journalistiek verklaarde RTL dus iets geheel anders. Dat is de Raad kennelijk niet opgevallen, ofschoon het betreffende Observant-artikel door Maat aan het dossier was toegevoegd.

Oud-NOS-voorzitter mr. Erik Jurgens, die lang lid van de Raad voor de Journalistiek is geweest en die George Maat bij wijze van vriendendienst bijstond bij de procedure (net als onder meer oud-UM-rector en -politicus Job Cohen), is niet te spreken over de uitspraak van de Raad: “Als ik er nog in had gezeten had men een andere conclusie bereikt. RTL was fout, niet Maat.” Jurgens spoorde Maat vervolgens aan de samenwerkende universiteiten - en dan met name de rectoren daarvan - te vragen een rechtszaak aan te spannen tegen RTL. Desgevraagd verklaart hij: “De basis zou de ‘onrechtmatige daad’ zijn, handelen in strijd met de zorgvuldigheid die betaamt in het maatschappelijk verkeer. De Universiteit Maastricht had zich met steun van de VSNU partij kunnen stellen, in haar gebouwen vond de inbreuk op de privacy plaats. Dan heb je een oordeel van de rechter wat de grenzen zijn in het academisch onderwijs. Ook al zou het vonnis niet afwijken van de RvJ, je hebt dan in ieder geval jurisprudentie.”

(Jurgens vindt overigens ook dat de UM steken heeft laten vallen toen de affaire losbarstte. “De faculteit of de universiteit hadden Maat in bescherming moeten nemen. In plaats daarvan hebben ze het gewoon laten lopen.” Die conclusie valt te billijken. De faculteit FHML verklaarde zich niet verantwoordelijk voor de acties van een studievereniging, het college van bestuur hield zich lange tijd afzijdig en publiceerde vervolgens een dermate genuanceerde verklaring dat alleen welwillende lezers er voorzichtige steun voor Maat uit konden destilleren.)

 

Waarom als universiteiten geen rechtszaak aangespannen? “Daar hadden we geen zin in”, verklaart de Leidse rector Carel Stolker, tevens auteur van de notitie van het rectorencollege over vertrouwelijkheid in het onderwijs na de affaire-Maat. “Want het is een complex onderwerp en dan ben je zo twee, drie jaar bezig, je hebt gedoe met advocaten en eventueel nog hoger beroep, dan kan het vijf jaar worden.” Bovendien achtte hij de kans op succes gering: “Ik ben jurist, de onrechtmatige daad is mijn specialisme, ik denk niet dat de uitspraak van de Raad voor de Journalistiek onredelijk was.” Maar Stolker geeft wel toe dat hij zich niet in de details van de gebeurtenissen rond Maat verdiept heeft: “We hebben de uitspraak van de Raad als gegeven beschouwd.”

Een andere overweging was ook dat de rectoren de zaak “breder wilden aanvliegen” dan alleen de casus-Maat, zegt Stolker. “Waar moeten universiteiten rekening mee houden, hoe moeten ze hun docenten en studenten instrueren, wanneer is geheimhouding van belang? Daarom is deze notitie geschreven.”

 

 

 

Categories:Categorieën:
Tags:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)

CAPTCHA Afbeelding
Enter the code shown above: