Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Een alleraardigste dame. Haar boek lees ik niet”

“Een alleraardigste dame. Haar boek lees ik niet” “Een alleraardigste dame. Haar boek lees ik niet”

Photographer:Fotograaf: Uitgeverij Boom en YouTube

Schrijfster Griet op de Beeck weer onder vuur op rechtspsychologisch congres

Zet de fine fleur van de Nederlandse rechtspsychologie in een zaaltje bijeen en binnen de kortste keren is duidelijk wie de vijand is. Of op zijn minst de gebeten hond. Twee namen springen eruit: “De bekende kwakzalver uit Wenen”, Sigmund Freud, is ongetwijfeld een permanente verschijning in deze categorie. En nummer twee? De Vlaamse schrijfster Griet Op de Beeck.

Op de Beeck publiceerde vorig jaar een boek waarin ze vertelt dat ze in haar vroege jeugd seksueel misbruikt is door haar vader. Daar was ze op latere leeftijd in therapie achter gekomen. Ho ho, niet ‘misbruikt is’ maar ‘zou zijn’, zeggen de rechtspsychologen dan. Want die geloven niet in dit soort ‘hervonden herinneringen’. De 83-jarige Maastrichtse em. professor Hans Crombag was decennialang een van hun kopstukken. Net als zijn Leidse collega Willem Albert Wagenaar, met wie hij een aantal boeken publiceerde. Wagenaar overleed in 2011. De twee werden vorige week nog eens gebroederlijk geëerd op een bescheiden congres in Utrecht van het Archief- en Documentatiecentrum van de Nederlandse Gedragswetenschappen, ADNG. Niet bepaald een wereldvermaard instituut, maar dat verhinderde niet dat de wèl wereldvermaarde Amerikaanse rechtspsycholoog en geheugenexpert Elisabeth Loftus hier haar opwachting maakte. Zij en Wagenaar waren bevriend.

Hervonden herinneringen

Waar ging het over? ‘De invloed van Hans Crombag en Willem Albert Wagenaar op recht en psychologie’ luidde het thema. Crombag, geïnterviewd door zijn Maastrichtse collega Harald Merckelbach, heeft daar niet al te veel illusies over. Het boek dat hij samen met Merckelbach over hervonden herinneringen schreef - de titel zegt genoeg: Hervonden herinneringen en andere misverstanden - gaat over “deze waanzin die slachtoffers maakte, het boek was bedoeld om dat te stoppen”. En dat is maar “half gelukt”, vervolgt Crombag, “de hervonden herinneringen zijn uit de formele psychologie gebannen, maar onderaards leeft het nog wel.”

“Zie talkshows als DWDD waarin Griet Op de Beeck haar verhaal mocht vertellen”, vult Merckelbach aan. Ach, zegt Crombag, “dat is een alleraardigste dame. Haar boek heb ik niet gelezen”.

Of er in de rechtspraak dingen ten goede zijn veranderd, wil Merckelbach weten. Ook daar ziet Crombag weinig vooruitgang. In de loop van de tijd is zijn toon in boeken en commentaren scherper geworden, concludeert Merckelbach. “Ja, ik werd ongeduldiger, mensen zaten jaren vast omdat een rechter even niet nadacht.”

Piemeltje

Een meer dan schrijnend voorbeeld daarvan is de zogenoemde Enschedese ontuchtzaak. Die zaak, “met die twee meisjes”, zegt Crombag, “is de enige in al die jaren die onder mijn vel is gekomen.”

Het is 1999 als in Enschede twee zwakbegaafde meisjes, Melissa en Debora, dertien en elf jaar oud, worden opgepakt omdat ze tientallen kleuters seksueel zouden hebben misbruikt. De zaak rammelt aan alle kanten maar krijgt een bizarre wending als het gezin in beeld komt en vader, moeder en ook een oom vervolgens worden beschuldigd en veroordeeld voor misbruik van de twee dochters. Crombag was in 2001 getuige-deskundige bij het hoger beroep in Arnhem en maakte gehakt van de verhoormethoden. In een eerder interview zei hij: “Alle fouten die in het boekje staan, worden gemaakt. En nog een paar meer.”

Onder die druk hebben de twee meisjes van alles verzonnen, terwijl de ouders en de oom bleven ontkennen. Tevergeefs. Crombag: “Ik heb toen geschreven dat bij het Arnhemse gerechtshof bewijs voor een veroordeling niet vereist is.”

In de zaal deze middag zit ook em. hoogleraar strafrecht Theo de Roos, ooit uit Maastricht vertrokken voor een hoogleraarschap in Tilburg. Hij was lid van een commissie die afgesloten strafzaken nog eens onder de loep nam en kreeg de Enschedese zaak op zijn bureau. De Roos vanuit de zaal tegen Crombag op het podium: “Het is duidelijk, jullie werden tegengewerkt door het Openbaar Ministerie. Beide dochters zeiden later dat er niets van het verhaal klopte. Er woedde ook een stammenstrijd bij de recherche: mensen van de empathische methode, die hadden hier de verhoren gedaan, tegenover de voorstanders van harde waarheidsvinding.”

Die laatste aanpak dolf het onderspit, “er deugde weinig van de zaak”, zegt De Roos.

Ook Peter van Koppen, na vele media-optredens ‘s lands meest bekende rechtspsycholoog van dit moment, komt even later in zijn congreslezing terug op de Enschedese zaak en memoreert een absurd detail: een jongetje had beweerd dat de meisjes zijn piemel geheel of gedeeltelijk hadden afgesneden. Van Koppen moet er hartelijk om lachen, ‘het piemeltje van Kevin’ is een begrip geworden in kringen van rechtspsychologen. Van Koppen: “Het ergste is, die bewering is nooit live gecontroleerd!” Enig begrip voor de rechters heeft hij wel: “Zo’n zaak is overweldigend, het zou om grote aantallen kinderen gaan, dan is het moeilijk voor een rechter om stevig te blijven en mensen vrij te spreken. Met een paar snippers bewijs heb je dan al een veroordeling.”

Somber

Maar we zijn alweer bijna twee decennia verder; is er nu werkelijk niets verbeterd? De congresorganisatoren gaven Van Koppen voor deze middag een optimistisch onderwerp mee: ‘De memorabele invloed van Crombag en Wagenaar op de rechtspraak’. Van Koppen: “Ik dacht erover na en concludeerde: shit, dat is niet best. Dus ik ga een somber verhaal houden.”

Merkwaardig is het wel, zegt hij, want het duo heeft een serie boeken in het Nederlands geschreven - de standaard is ook in dit vak Engels - “dus je verwacht een grote invloed op rechters”. Helaas, die is nauwelijks aantoonbaar.

Toch is er wel een lichtpuntje. “Neem die hervonden herinneringen. Dat is gebaseerd op de gedachte van die kwakzalver uit Wenen, Freud, dat je herinneringen zou kunnen blokkeren en dan met therapie weer boven water kunt krijgen.” (Crombag even eerder toen het met Merckelbach over de freudiaanse psychoanalyse ging: “Ik hoef jou niet te vertellen hoeveel onzin er in die kringen wordt verteld.”) Van Koppen: “Griet Op de Beeck kwam met haar verhaal in die talkshow, ik heb hier de transcriptie van dat interview. Ze zegt dat het misbruik tussen haar vijfde en negende jaar gebeurde en ‘dat je dat als kind niet talig kan opslaan’. Nou, dat is onzin, kinderen van die leeftijd kunnen zich dingen prima herinneren. En ze zegt ook dat ze er geen herinnering aan heeft ‘maar voelt dat het gebeurd is’. Dat kun je dus niet serieus nemen.”

Maar wat was het lichtpuntje? “Het OM moet dit soort zaken tegenwoordig voorleggen aan de Landelijke expertisegroep bijzondere zedenzaken. Die zorgt ervoor dat veel zaken buiten het juridische systeem blijven, en dat is een enorme verbetering.” Maar, voegt Van Koppen toe, ze worden nog steeds wel aangebracht en verwoesten nog steeds families.

Demjanjuk

Falende geheugens, geheugens met ‘valse’ herinneringen, Elisabeth Loftus weet er alles van. “Kan ik je een herinnering aanpraten? De meeste mensen zeggen dan nee. Maar het kan, we hebben het onderzocht. Neem de Bijlmerramp, het EL AL toestel dat op een flat neerstortte. We suggereerden in de vraagstelling dat er beelden van waren. Heeft u die gezien, was de vraag, en 55 procent zei ja. Terwijl er echt geen beeld van is. De crash van prinses Diana, heeft u dat filmpje gezien? Weer bevestigende antwoorden. Maar ook daarvan zijn er geen beelden.”

Er hoeft niet eens een concrete gebeurtenis te zijn om toch iemands ‘herinnering’ eraan te kunnen manipuleren, zegt Loftus. Zo suggereerde ze proefpersonen dat ze als tiener een misdaad hadden gepleegd die door de politie onderzocht was. Zeker 30 procent zei zich dat inderdaad te kunnen herinneren. “Ik vind dat veel, ze bekennen een misdaad die ze niet hebben gepleegd.”

Haar grote reputatie bracht haar ook weleens in gewetensnood, vertelt Loftus. Bij het geval Demjanjuk bijvoorbeeld, de van oorsprong Oekraïner die eind jaren tachtig door de VS aan Israël werd uitgeleverd omdat hij oorlogsmisdaden in concentratiekamp Treblinka zou hebben begaan. Iwan de Verschrikkelijke was zijn bijnaam. (De Groningse prof. Douwe Draaisma zal even later in zijn lezing uitleggen hoe Demjanjuk verwisseld is met ene Marchenko, de echte Iwan de Verschrikkelijke.) Loftus: “Ik was gevraagd door Demjanjuks advocaat om als getuige-deskundige op te treden.” Het Israëlische recht kent alleen getuigen à charge of à décharge, onafhankelijke deskundigen zoals in Nederland zijn daar onbekend.

Loftus: “Maar ik ben joods, een oom van 90 zei ‘doe het niet’, het was een vreselijk dilemma. Want ik treed zo váák op in rechtszaken, het zou dus consistent zijn om het te doen. Tot iemand tegen me zei dat ‘consistentie iets voor kleine geesten is’. Ik heb toen Willem Wagenaar voorgesteld.”

Optreden als geheugendeskundige voor een concentratiekampbeul? Dat moet je maar durven, de wereld valt over je heen. Zeker als je, zoals Wagenaar, de betrouwbaarheid van getuigenissen die decennia na de oorlog naar boven komen, onderuithaalt. Emotionele getuigenissen, uiteraard. Wagenaar hield zijn rug recht. Een staaltje van Zivilcourage dat bewondering verdient, noemt Draaisma dat, met instemming van de zaal, waarin ook Wagenaars weduwe en dochter.

Zo somber was deze middag al met al toch niet.

 

 

 

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

2019-08-16: Saskia van der Stoel
Ik veronderstel en hoop niet dat de fine fleur in termen van vrienden en vijanden denkt! OpdeBeeck gelooft waarschijnlijk oprecht in haar herinneringen en heeft gewoon geen goede therapeut, hetgeen blijkt uit de onzin die ze over haar idee dat er incest met haar is bedreven, uitkraamt. Als alles zo vaag voor haar is: een paar beelden, 103 'aanwijzingen', dan is het vreemd dat ze wel nauwkeurig de leeftijd waarop haar dat overkwam kan benoemen. En wat de 'aanwijzingen' betreft: er bestaan geen psychische aanwijzingen die eenduidig op incest wijzen. De therapeuten die dit geloven zijn misleid, is het al niet door de bijbel voor hervonden incestherinneringen: de courage to heal, waarin gezegd wordt dat zo'n beetje elk probleem dat je op volwassen leeftijd tegenkomt op incest wijst, dan wel door de boeken van Judith Herman, waar Griet naar verwijst. Deze boeken vormen een goede demonstratie van de denkfout die debet is aan het idee hervonden herinneringen: in het boek 'Father Daughter Incest' heet het nog dat sommige vrouwen, die zich gewoon altijd incest hebben herinnerd, depressief zijn. (Het is zelfs maar de vraag of dat van de incest komt, of door andere ongunstige gezins-omstandigheden). In 'Trauma and Recovery', tien jaar later geschreven en door Griet gelezen als ware het haar autobiografie, is het opeens: 'vrouwen die depressief zijn hebben een incest-verleden'. Dat is een redenering van het type: Socrates is een man, dus alle mannen zijn Socrates. maar het is niet aan Griet te wijten, dat ze hier niet doorheen prikt. Ze is geen vijand, maar schudt de boel wel weer behoorlijk op, zodat duidelijk wordt dat de 'slordige denkers met gevaarlijke ideeen' waar Crombag het in de Groene over had (1996: Het dissociatiecircuit) nog volop aan de weg timmeren.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)