Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Misdaad en autisme: een flinterdun verband

Misdaad en autisme: een flinterdun verband

Lezing van Douw Draaisma op forensisch psychologiecongres

Hoe kan het dat autistische stoornissen sinds 2004 steeds vaker opduiken in forensische rapporten en in verband worden gebracht met delicten? Terwijl deze patiënten, met hun behoefte aan duidelijkheid, juist bekend staan als brave burgers met respect voor de wet. Dat vroeg psycholoog en gastspreker Douwe Draaisma zich afgelopen dinsdag af op het UM-congres Forensische Psychologie Update.

De Amerikaan Ted Kaczynski had een IQ van 167, werd op zijn 16e op Harvard toegelaten en werkte op zijn 25e als universitair docent wiskunde in Berkeley. Twee jaar later neemt hij onverwachts ontslag. Hij trekt zich terug uit de maatschappij, wil leven van het land en betrekt een blokhut in Montana, zonder elektriciteit en stromend water.

Een paar jaar later - in 1978 - verstuurt Kaczynski zijn eerste bombrief. Er zouden er nog vijftien volgen, vaak naar universiteiten, vliegtuigmaatschappijen. Drie mensen kwamen daarbij om en meer dan twintig liepen verwondingen op. Het mondde uit in de langste mensenjacht in de Verenigde Staten, zeventien jaar wist Kaczynski uit handen van de FBI te blijven, die hem de codenaam Unabom had gegeven, afgeleid van University and Airline Bomber.

Schizofrenie, zo luidde de eerste diagnose tijdens het proces, maar in 2003 kwam de befaamde psycholoog Arturo Silva tot de conclusie dat Kaczynski leed aan Asperger, een vorm van autisme. Zonder de 'patiënt' ooit gezien te hebben, maar op basis van dagboekfragmenten, correspondentie, interviews, psychiatrische rapporten. Alles wees erop, aldus Silva: sociaal en emotioneel onvaardig, geen vriendschappen en liefdesrelatie, geobsedeerd (met bommen), intelligent. Een diagnose die destijds met veel verve werd verdedigd.

Deze trend om autisme te verbinden met criminaliteit is in de VS dan al lang aan de gang, sinds het midden van de jaren tachtig, zegt Douwe Draaisma, hoogleraar van de geschiedenis van de psychologie in Groningen. Hij noemt zichzelf geheugenpsycholoog en is bij een breed publiek bekend als auteur van Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt (2001). Over autisme en criminaliteit schreef hij ook een hoofdstuk in Reizen met mijn rechter (2010), onder redactie van onder meer van de Maastrichtse hoogleraren Peter van Koppen en Harald Merckelbach.

“In Nederland zijn tot 2004 geen verwijzingen naar autisme te vinden op een website als Rechtspraak.nl, een bron die je weliswaar met de nodige reserves moet betrachten, maar toch. Daarna gaat het hard. In de vijf jaar die volgen, duikt autisme op in negen veroordelingen voor moord, zeven voor doodslag en vijf voor poging tot moord. Maar ook wegens ontucht, stalking en brandstichting.”

 

Eindhoven

Waar was autisme vóór 2004? In Nederland schakelt het openbaar ministerie steeds het Pieter Baan Centrum in bij psychologisch onderzoek van een verdachte, zegt Draaisma voorafgaand aan de lezing. “Het centrum heeft hierop het monopolie, wat een niet geringe verantwoordelijkheid met zich meebrengt aangezien de rechter de visie van Pieter Baan meestal overneemt. Kennelijk is autisme in 2004 bij deze psychologen op de radar verschenen. Waarom is me niet duidelijk.”

Niet alleen in forensische rapporten maar ook in de populatie  blijken autistische stoornissen ineens veel vaker voor te komen. Uit Amerikaanse studies bleek dat de hoogste schattingen tot 1992 nooit uitstegen boven de 16 kinderen per 10 duizend mensen. In de jaren daarna stond de teller op 60. In Nederland kwam de Gezondheidsraad in 2009 tot de schatting van 60 tot 100 kinderen. Deze explosie wordt vaak verklaard door verbeterde screening, alertheid en de introductie van het autistische spectrum, met ruimere criteria als gevolg.

Ook geografisch valt er geen peil op te trekken. In Japan komt de stoornis veel vaker voor dan in Europa. “Zelfs in een landje als Nederland zie je wonderlijke verschillen. Groningen is PDD-NOS-land (pervasieve ontwikkelingsstoornis – niet nader omschreven, red.), terwijl in Eindhoven Asperger de boventoon voert. Hoe kan dat? In Eindhoven legt men een verband met de TU, in het geval van Groningen heeft dat onder meer te maken met de vooropleiding. Aardig wat psychologen aldaar komen uit Leiden waar nu eenmaal veel aandacht is voor PDD-NOS.”

 

Waakvlam

Hoe aannemelijk is het dat autisme crimineel gedrag in de hand werkt? In een meta-analyse van de Engelse vakliteratuur tussen 1944 en 1990 bleek dat slechts 2,27 procent van de mensen met autisme een geschiedenis van gewelddadig gedrag liet zien. Deens onderzoek onder 313 patiënten - van 1960 tot 1984 - toonde dat van de 113 patiënten met klassiek autisme slechts één iemand met justitie in aanraking was geweest, wegens geweldpleging. Tegenover 64 uit de niet-autistische controlegroep. Van de 86 PDD-NOS-patiënten was er in al die jaren slechts één beboet voor een verkeersovertreding.

Brandstichting lijkt het enige delict dat in de Deense studie samenhangt met Asperger: vijf veroordelingen tegen geen enkele in de controlegroep. “Vreemd is dan weer dat die link alleen in Zweden wordt gevonden. In Nederland is daar geen sprake van. Wat verschil maakt, is welk handboek je gebruikt. Wij gebruiken de DSM maar in Scandinavië slaan ze vaak de criteria van Gillberg erop na, een Zweedse psychiater die speciale categorieën heeft bedacht.”

En stel dat die link stand houdt, zegt Draaisma, dan nog is de causale relatie tussen autisme en brandstichting uiterst troebel. In de motieven van de pyromanen , is geen rode draad te ontdekken. In zijn bijdrage aan Reizen met mijn rechter schrijft Draaisma dat de een hooibergen in brand stak toen hij in spanning verkeerde over zijn vervolgopleiding, de ander vakantiehuizen omdat die hem aan pesterijen op school deden denken, en weer een ander zijn leven lang al was gefascineerd door vuur, iets wat als kind begon met staren naar de waakvlam in de geiser.

Daar komt bij dat autisme zelden alleen voorkomt. De meeste patiënten hebben ook last van andere stoornissen. In de zaken van de afgelopen tien jaar, zoals gemeld op Rechtspraak.nl, komt een ware waslijst voorbij waaronder narcisme, paranoïde wanen, depressie, borderline, pedofilie, dwangstoornissen en verslaving. Vaak zijn de bijbehorende stoornissen al voldoende verklaring voor het delict, ook zonder autisme.

Aan de andere kant moet gezegd: rechters zijn niet te benijden. “Psychologen hebben de vrijheid om verdachten op een spectrum te plaatsen, om kanttekeningen te maken. Rechters niet. Ze veroordelen de verdachte wel of niet, ze sturen hem naar de TBS-kliniek, of niet. Het is ja of nee. ”

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)