Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Europa vraagt om een nieuw verhaal

Europa vraagt om een nieuw verhaal

Photographer:Fotograaf: Merlijn Doomernik

Schumanlezing door schrijver Ian Buruma

Lessen trekken uit het verleden. Het is een cliché dat vaak kant noch wal raakt, betoogt schrijver en historicus Ian Buruma volgende week in zijn Schumanlezing The Wrong lessons from history. En de eeuwige vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog dan? Is het terecht om Baudet een fascist te noemen? “Helemaal uit de lucht gegrepen is dat niet.”

Onlangs kwam Buruma tweemaal prominent in het nieuws, gunstig en ongunstig. Begin dit jaar won hij een belangrijke literatuurprijs, de Gouden Ganzeveer, voor zijn “eigenzinnige kijk op de wereld”, aldus de jury. En een paar maanden eerder werd hij ontslagen als hoofdredacteur van The New York Review of Books.

Buruma had de Canadese radiopresentator Jian Ghomeshi, die in 2014 was beschuldigd van seksueel misbruik, gevraagd om een artikel te schrijven over zijn ervaringen. Ghomeshi was vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs. De kritiek op het stuk was niet mals. De eigen redactie was verdeeld en universitaire uitgeverijen dreigden volgens Buruma met een boycot.

“Eén punt snijdt wel hout”, meende Buruma acheraf in een NRC-interview. “Als je zo’n beschuldigde man zijn verhaal laat vertellen, moet je hem dwingen veel duidelijker te zijn over waar hij precies van wordt beschuldigd.”

Leren van de geschiedenis. Dat is ook de insteek van zijn Schumanlezing (georganiseerd door Studium Generale), maar dan niet op het persoonlijke maar op het internationale toneel. Daar waar het een cliché is geworden, aldus Buruma, besloten in de beroemde woorden van de Spaans-Amerikaanse filosoof en dichter George Santayana: wie niet leert van de geschiedenis, is gedoemd om haar te herhalen.

Die uitspraak wordt voortdurend van stal gehaald, maar ze houdt lang niet altijd steek, zegt de schrijver in een telefoongesprek vanuit zijn woonplaats in New York. “Kennis van de geschiedenis vind ik heel belangrijk, ook om je eigen tijd te begrijpen. Maar het idee dat je daar steevast enorme lessen uit kunt trekken, klopt niet. Maar al te vaak leiden hedendaagse verwijzingen naar het verleden tot verkeerde conclusies, mythevorming en foute beslissingen.”

Zie het grootschalige bombardement van Duitse steden in de Tweede Wereldoorlog, dat zoveel burgerslachtoffers heeft gemaakt. “Die beslissing is genomen door de mensen die in de Eerste Wereldoorlog de loopgraven hadden meegemaakt, die dienden in de legers die elkaar langzaam uitmoordden. Dat nooit meer, was het idee. Daarom moest aan de Tweede Wereldoorlog zo snel mogelijk een einde worden gemaakt, maar de bombardementen hebben net zo veel verschrikkingen voortgebracht als de loopgravenoorlog. Misschien nog wel meer.”

Hoe zinvol zijn vergelijkingen met WO II? Rechtspopulisten als Baudet krijgen al snel het stempel fascisme.

“Ik vind dat een lastig punt. Als je meteen schermt met termen als fascisten en nazi’s, dan slaat elke discussie dood. Daar kun je je moeilijk tegen verdedigen. Het roept ook associaties op die veel te ver gaan. Baudet stuurt tenslotte geen bruinhemden de straat op die mensen in elkaar slaan. Aan de andere kant is het wel waar, en dat is nieuw in de naoorlogse geschiedenis, dat Baudet allerlei gedachtegoed opdiept uit het begin van de twintigste eeuw, dat de weg heeft bereid voor het fascisme en nazisme. Dus helemaal uit de lucht gegrepen is die vergelijking niet. Baudet staat in een zekere traditie en daarom vind ik het legitiem om er de aandacht op te vestigen.”

Aan welk gedachtegoed moeten we denken?

“Kiezers noemen het verfrissend dat Baudet onze beschaving wil verdedigen tegen vreemde smetten of dat de stem van het volk zo belangrijk is, maar dat zijn ideeën die honderd jaar geleden ook al werden geopperd. Mussolini was de man van de referenda, van de overtuiging dat je het parlement beter kunt opdoeken wegens decadentie en zo. Lang hoorde je die ideeën niet, omdat ze taboe waren, omdat nog vers in het geheugen lag waartoe ze hadden geleid. Kijk, hier is kennis van de geschiedenis wel degelijk belangrijk omdat je een en ander dan kunt plaatsen. Alleen als je er niks van weet, klinkt Baudet verfrissend.”

De ideeën mogen dan al een keer geopperd zijn, maar wel in een wereld die totaal niet lijkt op de onze.

“Dat is waar, de wereld is veranderd, maar het gedachtegoed is hetzelfde en dat heeft in het verleden tot iets kwalijks geleid. En dat zou, waarschijnlijk langs andere weg, weer kunnen gebeuren. Stel dat een politicus nu stalinistische opvattingen verkondigt, dan zou je ook kunnen zeggen ‘we leven niet meer in het Rusland van de jaren twintig’. Maar dan kun je er toch op wijzen dat die gedachten niet deugen en tot onheil kunnen leiden.”

Wat is volgens u het grootste probleem van de EU anno 2019?

“Dat ze het vertrouwen van veel burgers verliest. Mensen geloven er niet meer in. Ze kijken anders naar de wereld dan de generatie die de toenmalige EEG heeft opgericht. Die zag integratie als een garantie dat met name Frankrijk en Duitsland niet nogmaals de wapenen zouden oppakken. Nu zien jonge mensen dat niet meer als een reëel gevaar en dus ook niet als een reden voor integratie. Er moet iets ander worden verzonnen, een nieuw verhaal.”

Moeten we de jongeren niet herinneren aan die redenen voor integratie?

“Dat zou een oplossing kunnen zijn en misschien is dat ook nodig, maar ik denk niet dat het afdoende is. De aftakeling van de linkse politieke partijen kun je evenmin stoppen door mensen eraan te herinneren dat die partijen ooit stonden voor de belangen van de arbeidersklasse. De omstandigheden zijn te zeer veranderd.”

Sommigen beweren dat de EU een nieuw stichtingsmoment nodig heeft.

“Ja, misschien wel. Maar dan heb je toch een basis nodig waarin mensen kunnen geloven.”

Dat nieuwe verhaal, bedoelt u.

“Ja, maar vraag me niet hoe dat eruit zal zien, want dat weet ik niet. Wel staat vast dat Europese landen in hun eentje weinig uithalen in een wereld waarin ze niet meer kunnen vertrouwen op de VS en waarin landen als China, India en Rusland een steeds grotere rol spelen. Als Europa uit elkaar valt, zullen daar dezelfde illusies aan ten grondslag liggen als die van de brexiteers: dat Engeland het in zijn eentje beter aan kan dan als EU-lid. Wat absoluut niet klopt.”

Waar komt de onvrede van Nederlandse rechtspopulisten vandaan?

“Je hoort vaak dat ze veel kiezers hebben getrokken die in de globale economie zijn achtergebleven. Alleen, in Nederland zijn betrekkelijk weinig mensen achtergebleven. We zijn een welvarend, rustig en stabiel land. Dus wanneer iemand als Baudet zo hoog scoort is dat toch merkwaardig. Ik denk dat het meer te maken heeft met de veranderende signatuur van links. Behartigde de sociaal-democratie in beginsel de belangen van de minder bedeelden en arbeiders, vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw is dat veranderd. Links heeft zich meer en meer toegelegd op zaken als racisme, immigratie, klimaatverandering. En daarmee is een neiging ontstaan om politiek te bedrijven in termen van deugd en ondeugd. Europese integratie en immigranten opnemen is goed, en als je het daar tegen bent, heb je het niet alleen bij het verkeerde eind maar ben je ook ondeugdzaam.”

En dat pikken mensen niet meer.

“Nee, daartegen zijn ze in opstand gekomen. Nederland heeft trouwens een lange traditie van de politiek van de deugdzaamheid. Kijk naar de regenten in de zeventiende eeuw. Ze ontlenen hun recht om het land te besturen niet aan hun rijkdom of hun klasse, maar aan het protestantse idee van deugdzaamheid. Je ziet het in de portretten van Frans Hals: wij weten wat goed is voor het volk want wij zijn deugdzame christenen. Tegen deze regentenmentaliteit liepen provo’s in de jaren zestig ook al te hoop. En nu gebeurt dat dus weer.”

De Schumanlezing van schrijver Ian Buruma (in het Engels) vindt plaats op 13 mei in de collegezaal aan de Tongersestraat 53, om 20.00 uur.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)