Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

"Woordvoerders en toezichthouders blinken uit in het creëren van mist"

"Woordvoerders en toezichthouders blinken uit in het creëren van mist"

Photographer:Fotograaf: Archief Thomas Bollen

Een avond over onderzoeksjournalistiek

Rentederivaten, opkoopprogramma’s, staatsobligaties, depositobanken. Beste lezer, bent u er nog? Onderzoeksjournalist Thomas Bollen (1984) kun je ervoor wakker maken; hoe ondoorzichtiger de financieel-economische materie, hoe beter. Haarfijn legt hij de lijntjes bloot zodat de onderste steen boven komt. “Nederland is een heel fijn land, waarin veel dingen goed zijn geregeld, maar als je er dieper in duikt, zie je ook hier hoe de corruptie is doorgedrongen in financiële systemen, in het bedrijfsleven, ja zelfs op universiteiten. En daar zijn mensen de dupe van.” Maandagavond 18 november geeft hij een Engelstalige lezing in de aula van de Minderbroedersberg.

Ai, dan ben je afgestudeerd financieel econoom en bevind je je midden in een kredietcrisis. Het overkwam Thomas Bollen toen hij de Erasmus Universiteit Rotterdam in 2009 verliet. Hij moest er niet aan denken om bij een bank of verzekeraar aan de slag te gaan. “Het leek mij een héél slecht plan. Die financiële wereld zat naar mijn idee verdorven in elkaar. Ik vroeg me ook af hoe het zover had kunnen komen; wat was de reden dat we in zo’n crisis waren beland? Had ik niet goed opgelet in de collegebanken?” Tuurlijk had hij goed opgelet. “Ik had het simpelweg nooit geleerd: de basis van de financiële economie, hoe geldschepping en kredietverstrekking eigenlijk werken.” Dat klinkt niet al te best. “We kregen tijdens de opleiding afgebakende vakken, bepaalde modellen over het waarderen van aandelen of modellen van pensioenstelsels, maar leerden niets over hoe de economie echt werkt.” Dus ging hij op zoek naar antwoorden in boeken. Een “eyeopener” was The Mystery of Banking van Murray Rothbard. “Het is wel grappig. Ik heb een maand geleden een artikel geschreven over theorieën van geldschepping en hoe de Europese Centrale Bank van verkeerde theorieën uitgaat. In The Mystery staat ‘fractioneel reservebankieren’ centraal, een theorie die ook niet leidend is in het huidige systeem, weet ik nu, maar het boek heeft me toentertijd in elk geval aan het denken gezet.” 

Cynischer

Bollen besluit verder te studeren: duurzame energie & ondernemerschap in Nottingham, Engeland. De journalistiek speelt een bescheiden rol in zijn leven; zijn eerste “stukjes”, over financiële dingen, “voor de lol”, stuurt hij op naar The Post Online, een Nederlandse nieuws- en opiniewebsite. Verder pakt hij in zijn vrije tijd vooral de pen op voor het schrijven van liedjes. “Ik ben muzikant.”
Terug in Nederland kiest hij voor een consultancy carrière bij energiebedrijf Essent en RWE, de Rheinisch-Westfälisches Elektrizätswerk. Het bedrijfsleven, waarin hij als jonge trainee denkt mee te kunnen werken aan grootse energietransitie-plannen, wordt een deceptie. “Ik was redelijk idealistisch en naïef toen ik bij Essent binnenkwam. Ik merkte dat de omslag naar een nieuw systeem van duurzame energiebronnen een heel langzaam proces zou worden, dat er binnen zo’n onderneming vooral commerciële belangen spelen. Dat gold ook voor RWE. Dan sta je bij die bruinkoolmijnen, voor die enorme vlaktes die worden afgegraven, met op de achtergrond tientallen rokende schoorstenen en koeltorens, tja dan denk je: ‘Dit is dus de realiteit.’ De projecten die ik deed op het gebied van duurzaamheid waren vooral PR en een beetje ‘leuk uitproberen’. Ze werden niet omarmd door de mensen die de beslissingen namen. Dat begon me tegen te staan. Er waren collega’s die het accepteerden, zo van: ‘Dit is het tempo, ik krijg een goed salaris en ik schuif mijn idealen aan de kant’ en er waren mensen die vertrokken, hele goeie zelfs. Ik wilde blijven, maar ik werd steeds cynischer, ik nam mijn werk niet meer serieus.” Dat hield Bollen niet vol, hij wilde geen toneelstukje opvoeren en vertrok.

Mist

Wat hem richting de professionele journalistiek dreef was zijn behoefte om tegels te lichten, zaken uit te pluizen, enerzijds omdat hij het “zo leuk” vindt, anderzijds omdat er maatschappelijke belangen spelen. “In de journalistiek zoek je iets uit dat je interessant vindt en je mag het nog opschrijven ook! Zelfs als je mensen tegen het zere been schopt!” Eind 2016 sloot hij zich aan bij het Nederlandse journalistieke en onafhankelijke platform Follow the Money.
Bollen duikt in de “verdorven” financiële wereld. Zoals het drama met de derivaten, financiële producten. “Het Nederlandse Midden-en Kleinbedrijf (MKB) leed voor miljarden schade doordat banken hen hadden opgezadeld met renteswaps: financiële producten met zorgvuldig verborgen gebreken”, quoten we uit een van zijn artikelen. En, uit een ander stuk: “Nederlandse banken, de Autoriteit Financiële Markten en het ministerie van Financiën hebben jarenlang hun klanten en het publiek verkeerd voorgelicht over een belangrijk schadelijk effect van rentederivaten. Dat volgt uit een baanbrekende uitspraak van de Hoge Raad.” 
Voordat hij met dit dossier aan de slag ging wist Bollen vrij weinig van derivaten. “Ik heb me maandenlang ingelezen; wat speelt er, wat zijn de issues? Vervolgens ben ik met experts en betrokken instanties gaan praten.” Woordvoerders en toezichthouders blijken uit te blinken in het creëren van mist. “Ze maken er een sport van om zo weinig mogelijk prijs te geven. Neem de AFM [toezichthouder Autoriteit Financiële Markten, red]. Ze zijn daar als de dood om iets verkeerds te zeggen. Verschrikkelijk, en kwalijk ook. De gemiddelde Nederlander denkt dat er goed toezicht is op de financiële sector, maar dat is helemaal niet zo. Wij weten niet wat er gebeurt, de toezichthouder weet niet wat er gebeurt (maar die doet alsof), dus krijg je een schijnzekerheid.” 

Misstand

Het is de taak van de journalist om erdoorheen te prikken. “Je moet zorgen dat je goed weet hoe het in elkaar zit, dat je achtergrondkennis hebt. Dan kun je de confrontatie aangaan.” Ook van belang, zegt Bollen, is dat je scherp houdt dat alle partijen iets van je ‘willen’ en hun eigen blik op het verhaal geven. Banken willen laten zien dat het een lastig dossier is waar ze hun best voor doen, en mensen die een rechtszaak tegen de bank zijn begonnen hopen ook op sympathie. Bovendien moet een onderzoeksjournalist, vindt Bollen, doorzien wat feitelijk is en “waar de interpretatie begint”. Objectiviteit is belangrijk, maar hij vindt het belangrijk om meer te doen dan verslag uitbrengen van wat de ene partij zegt en wat de andere zegt, “dat is hoe luie journalisten werken. Die laten het vervolgens aan de lezer over om de hele brij te doorgronden. Ik vind dat je het beestje soms gewoon bij de naam moet noemen. Als 19 duizend mensen het slachtoffer zijn van wanpraktijken van banken mag je toch wel spreken van een misstand?”

Integriteitsonderzoek

Bollen neemt geen blad voor de mond. Ook universiteiten krijgen er van langs. Samen met een collega onthulde hij de nauwe banden tussen een Rotterdamse professor en Shell. Er was een onderzoeksrapport van de wetenschapper verschenen, maar de goede man was ‘vergeten’ te melden dat zijn onderzoek was gesponsord door de multinational. Toen premier Mark Rutte een jaar later, in april 2018, aan de tand werd gevoeld over ‘geheime’ memo’s over de afschaffing van de dividendbelasting dook datzelfde onderzoeksrapport op. De politieke machine kwam in beweging. Er werden in de Tweede Kamer vragen gesteld. “Heel leuk natuurlijk, omdat je daar toch aan hebt bijgedragen met je werk. Maar ik schrijf ook over onderwerpen waarmee helemaal niets gebeurt, haha, dan voel ik gewoon de behoefte dat er iets moet worden blootgelegd.”
De Rotterdamse professor heeft een integriteitsonderzoek aan zijn broek hangen, sluit Bollen af. “Maar hij is in de tussentijd wel benoemd tot hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam! Blijkbaar kan dat allemaal. De universitaire wereld is er een van vriendjespolitiek. Het intrigeert me, ik wil er zoveel meer van weten.” Frustratie als drijvende factor. Maar vooral: passie en nieuwsgierigheid. 
Dat had hij vroeger al. “Althans als ik mijn moeder moet geloven. Vragen stellen tot vervelens toe. En ik was niet vaak tevreden met het eerste antwoord.” 

A lecture (in English) about investigative journalism: Thomas Bollen, journalist Follow the Money. Monday 18 November, 20:00, aula Minderbroedersberg. Organized by Studium Generale and Observant.

 
Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)