Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Geld geven is not done, wel hulp bieden

Geld geven is not done, wel hulp bieden

Photographer:Fotograaf:

Loraine Bodewes

Serie over dilemma’s van wetenschappelijke integriteit: deel 2

Je wilt vluchtelingen en migranten onderweg interviewen, maar die moeten daar - naar goed wetenschappelijk gebruik - eerst toestemming voor geven en een formulier tekenen. Veel vluchtelingen zullen echter nooit een handtekening zetten. Hoe pak je dat aan? En wat als een deelnemer je om geld vraagt? Kun je dat altijd weigeren?

UM-onderzoeker Katie Kuschminder reisde als onderzoeker naar Italië om zich te mengen onder de vele migranten uit Afrika en het Midden-Oosten. De Canadese vroeg zich af waarom ze de oversteek hadden gewaagd en waar ze precies naartoe wilden. Bekend is dat veel Nigerianen in Italië blijven, maar Syriërs stippelen vaak een koers uit naar Nederland, Duitsland of Zweden. Welke overwegingen spelen daarbij een rol? 

Cruciaal bij dit soort interviews is informed consent. Dat betekent dat je deelnemers van tevoren informeert en om toestemming vraagt; je legt eerst uit waar het onderzoek over gaat en daarna controleer je of iedereen het heeft begrepen. Piece of cake, zou je denken, maar wat als je leden van een stam treft uit een afgelegen deel van Eritrea, mensen die geen flauw benul hebben van wat wetenschap is?

Kuschminder, verbonden aan UNU-Merit, begint dan altijd met: ik werk aan een universiteit en probeer iets te leren van wat migranten meemaken. Daarom stel ik je een paar vragen over je ervaringen. Dat schrijf ik op en deel ik met regeringen, in de hoop dat de situatie in de toekomst verbetert. “Sommigen slaan meteen dicht als ze het woord ‘regering’ horen, zeker als ze op de vlucht zijn voor een dictatuur. Daar moet je je van bewust zijn.”

Gehackt

Ook leg je uit wat deelname aan het onderzoek precies inhoudt. “Migranten associëren interviews vaak met de asielprocedure en vragen naar de consequenties voor hun procedure. Wees daar heel duidelijk over. Het wetenschappelijke interview heeft hier iets mee te maken. Het zal ook hun kansen op asiel niet vergroten.” 

Als alles duidelijk is, tekenen participanten gewoonlijk een formulier waarmee ze toestemming geven, maar ethische commissies snappen dat deze procedure niet altijd werkt. “Wie geen verblijfstatus heeft, zal nooit zijn gegevens achterlaten op een formulier met daaronder een handtekening. Te riskant. Worden deze data gehackt, om maar eens iets te noemen, dan kunnen ze overal terechtkomen en lopen deelnemers het risico om opgepakt te worden. Om dat te voorkomen nemen commissies genoegen met een verbal informed consent.”

Begrijpelijk, maar wat stelt zo’n mondelinge toestemming eigenlijk voor? Dat zou je als onderzoeker zelf kunnen verzinnen. “Ja, dat is in mijn onderzoekskringen ook een punt van aandacht. Toch is het consentvaak overtuigend in combinatie met alle aantekeningen die tijdens het interview zijn gemaakt, de reflecties daarop, de openhartigheid van de geïnterviewde.”

Ontslagen

Onderzoeker voeren overigens niet alle gesprekken zelf. Voor haar promotieonderzoek heeft Kuschminder duizend huishoudens in Ethiopië een lijst met vragen voorgeschoteld. “Ik heb toen een plaatselijk bureau ingeschakeld dat de enquête vertaalde, de interviewers selecteerde, en alle praktische zaken regelde. Meestal gaat dat goed, maar die keer eiste de baas van het bureau ineens 30 procent meer geld. Ik heb het veldwerk meteen stopgezet en een ander bureau in de hand genomen. ” 

Voor een project in Griekenland en Turkije, in 2015, had Kuschminder een groep interviewers geregeld om migranten te interviewen. “Eerst heb ik ze met behulp van rollenspellen getraind, en daarna gingen ze op pad. Later belde ik de geïnterviewden na om te checken of ze juist waren geïnformeerd. En dat bleek niet altijd het geval. Eén interviewer had mensen voorgespiegeld dat ze meteen profijt zouden hebben als ze meededen, dat het Griekse asielbeleid zou worden aangepast. Ik heb hem toen de wacht aangezegd: nog één keer en hij zou ontslagen worden.” 

Relatief nieuw in de wetenschappelijke richtlijnen is dat iedere deelnemer het recht heeft om op elk moment af te haken. De ratio erachter: deelnemers kunnen niet bij voorbaat alles overzien, maar het stelt onderzoekers soms wel voor verrassingen. “Een collega van me had tien migranten in Irak geïnterviewd, die elkaar op een later tijdstip ontmoetten. Wat schieten wij er eigenlijk mee op, vroegen ze zich onderling af en eisten geld van de onderzoeker. Toen ze dat niet kregen, stopten ze er allemaal mee.” 

Corruptie

Geld of een ander soort beloningen is not done, omdat dit wringt met het principe van vrijwilligheid. Wel calculeren onderzoekers een zekere mate van ‘reciprociteit’ in. Oftewel: voor wat hoort wat. Het komt neer op: ik betaal je niet, maar ik doe wat ik kan om je te helpen. Zo maakt Kuschminder een lijst van lokale organisaties, die eventueel de helpende hand kunnen toesteken. “Als een deelnemer bijvoorbeeld moeite heeft met een asielaanvraag, dan sturen we die naar een bureau voor rechtshulp, waar hij kosteloos advies kan krijgen.”

Ook legt de groep van Kuschminder geld apart voor wat later de meest kwetsbare deelnemers blijken te zijn. “We geven vouchers voor levensmiddelen aan arme gezinnen of we kopen tweedehands kleren voor de kinderen. Dat doen we achteraf, ook weer om de vrijwilligheid geen geweld aan te doen.”

Dat laatste lukt niet altijd. “Als je interviews wilt afnemen in een vluchtelingenkamp en je komt daar als witte vrouw binnen in gezelschap van een VN-vertegenwoordiger, dan kunnen vluchtelingen zich gedwongen voelen om mee te werken. Helemaal omdat door de jaren heen bewijzen zijn geleverd voor corruptie in kampen. Wie de kampleiders geen geld toestopte, kon van een prioriteitenlijst worden geschrapt, waardoor de asielprocedure in een ander land op de lange baan werd geschoven.”

Zes dilemma's

Samen met het Platform voor Onderzoeksethiek en Integriteit heeft Observant een reeks dilemma’s opgesteld waarmee wetenschappers te maken kunnen krijgen. Die zullen elke week in Observant verschijnen.

Het Platform voor Onderzoeksethiek en Integriteit, dat in 2018 in het leven is geroepen, heeft zich ten doel gesteld om een gezonde onderzoekscultuur aan de UM te bevorderen. En wel door wetenschappers bewust te maken van de valkuilen, en het gesprek erover op gang te brengen.

Al langer kunnen promovendi de facultaire vertrouwenspersoon inschakelen bij conflicten met collega’s, net zoals elke onderzoeker dat kan doen bij de UM-vertrouwenspersoon. Raakt het conflict aan wetenschappelijke integriteit, dan volgt een melding bij de Commissie Wetenschappelijke Integriteit. Die onderzoekt sinds 2012 klachten van wetenschappelijk wangedrag. Aanleiding was onder meer de Stapel-affaire, waarin de TIlburgse psychologiehoogleraar Diederik Stapel werd ontmaskerd als fraudeur. 

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)