Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“We moeten niet capituleren voor nepnieuws, dat is het stomste wat je kunt doen”

“We moeten niet capituleren voor nepnieuws, dat is het stomste wat je kunt doen”

Nieuw boek Harald Merckelbach: Goede verhalen zijn zelden waar

Die oom die complottheorieën deelt via Facebook (“De regering wil niet dat wij dit weten!”), die kennis van een kennis die in een zielig verhaal trapte en opgelicht werd. We doen deze mensen al snel af als goedgelovig en een beetje dom. Maar zo eenvoudig is het niet. We zijn allemáál geneigd om leugens en halve waarheden te geloven als ze verpakt zijn in een goed verhaal. In zijn nieuwste boek 'Goede verhalen zijn zelden waar' verkent Harald Merckelbach, hoogleraar rechtspsychologie, aan de hand van talloze voorbeelden waarom dat zo is en wat voor desastreuze gevolgen het kan hebben.

Onze hersenen zijn gemaakt om verhalen te geloven, zegt Merckelbach. “We moeten onze twijfel in eerste instantie opschorten, anders kunnen we een verhaal niet begrijpen. Pas in tweede instantie kunnen we onszelf afvragen: klopt dit eigenlijk wel? Het probleem is dat die tweede stap vaak niet wordt gezet.”

Iets wat maar al te duidelijk naar voren komt in onzekere tijden als deze. “Dan schieten complottheorieën als paddenstoelen uit de grond. De wereld is chaotisch en dat botst met onze sterke behoefte aan orde, om te kunnen duiden, de situatie te kunnen overzien. Dus zoeken we naar een duidelijke oplossing. Als het gevolg groot is, zoals met het coronavirus, dan moet de oorzaak ook groot zijn. Het kan toch niet dat zoiets kleins, ook nog eens per toeval, zoveel ellende veroorzaakt? Daar moet een vooropgezet plan achter zitten. Die verhalen voldoen aan onze behoefte, ze klinken logisch, begrijpelijk.”

Dankzij sociale media verspreiden valse verhalen zich sneller dan ooit. Merckelbach haalt onderzoek aan waaruit blijkt dat een nepverhaal zes keer vaker gedeeld wordt dan een artikel dat op waarheid berust. “Facebook en Twitter hebben tot nu toe alleen halfslachtige pogingen gedaan om dat tegen te houden. Ze zetten een link naar informatie van de overheid bovenaan de pagina of een uitroepteken bij het bericht. Dat is niet genoeg. Je moet heel duidelijk vermelden dat het om nepnieuws gaat.”

Wat niet helpt zijn autoriteitsfiguren die onzin herhalen. “Trump is kampioen bullshitten. Hij heeft geen enkele interesse in feiten.” Dus komt het op mensen zelf aan om de leugens van de waarheid te onderscheiden. “Vraag jezelf af: Is er een tweede bron? Hoe ziet de site eruit? Is dit een instituut dat ik ken?” Ook voor wetenschappers is er een rol. “We mogen niet capituleren, dat is het stomste wat je kunt doen. Blijf kritische kanttekeningen plaatsen. Ik vind het hoopvol dat het overgrote deel van de Amerikanen vertrouwen heeft in Anthony Fauci (immunoloog die de strijd tegen het coronavirus in de Verenigde Staten leidt, red.). Hij spreekt Trump tegen en je ziet dat dat helpt.”

In Goede verhalen zijn zelden waar gaat het vaak over de rechtszaal. Het is niet alleen Merckelbachs expertisegebied, maar ook een plek waar het trekken van te snelle conclusies grote consequenties heeft voor de mensen in kwestie. De verhalen waar het hier om gaat zijn geen complottheorieën, maar verklaringen van getuigen, verdachten en experts.

In welke context je informatie plaatst, laat Merckelbach zien, is heel belangrijk voor een betrouwbare verklaring. Getuigen die op het nieuws iemand horen vertellen dat een jachtvliegtuig MH17 heeft neergeschoten, denken later dat vliegtuig zelf gezien te hebben. Een getuige in de zaak tegen de Nieuw-Zeelandse Daniel Bain, die ervan verdacht werd zijn ouders te hebben vermoord, hoorde Bain in het telefoontje naar de alarmcentrale zeggen “I shot the prick”. Maar wie van tevoren verteld is dat Bain volledig onschuldig is, hoort “I can’t breath.”

Iets wat een feit lijkt, is dat niet altijd. “Daarom moet een rechter altijd bedachtzaam en terughoudend zijn. In zekere zin is het tegennatuurlijk om voortdurend bedacht te zijn op mitsen en maren. Onze goedgelovige hersenen geven ons ook onze flexibele geest. Het is essentieel voor relaties om uit te gaan van vertrouwen. Het is ook de reden waarom we helemaal kunnen opgaan in een roman of een film. Maar voor de wetenschap en de rechtspraak ligt dat totaal anders.”

Wanneer iemand onschuldig wordt veroordeeld, is zijn of haar reputatie vrijwel altijd voor eeuwig naar de maan, zelfs als het vonnis later herzien wordt. “Het verhaal blijft hangen. Waar rook is, is vuur, denkt men dan. Kijk naar de Argentijns-Nederlandse piloot Julio Poch, die betrokken zou zijn geweest bij de zogenaamde dodenvluchten in Argentinië. Hij is vrijgesproken, maar tot op de dag van vandaag heeft de Nederlandse regering hem niet officieel gerehabiliteerd.” Er zit voorzichtigheid achter, denkt Merckelbach. “Men wil een slag om de arm houden. Stel je voor dat hij misschien toch… Maar een standvastige mening is het ergste wat je erop na kunt houden.”

Goede verhalen zijn zelden waar – Harald Merckelbach, ISBN 9789044642377 uitgeverij Prometheus, €19,99

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)