Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Juffrouw, u moet niet vergeten dat we buitenlanders zijn hè”

“Juffrouw, u moet niet vergeten dat we buitenlanders zijn hè”

Photographer:Fotograaf:

Archief PvdW

Promotieonderzoek naar etnische ‘categorisering’ door middelbare scholieren

Uren aan opnames heeft ze gemaakt tijdens haar veldwerk op een vmbo-school in Venlo. Pomme van de Weerd, die op 18 november promoveert aan de Universiteit Maastricht, dook in de taal van de leerlingen. Het waren veelal jongeren met een migratieachtergrond die zichzelf en anderen regelmatig bestempelen als buitenlander, Marokkaan, Nederlander of Turk. Waarom doen ze dat, wilde Van de Weerd weten. En wat bedoelen ze ermee?

Zeg nou zelf, wolla en tatta? Enig idee waar het over gaat? Er gaat een wereld open voor menig lezer van het proefschrift van Pomme van de Weerd. Het is een kennismaking met de taal van jongeren. Gelukkig neemt Van de Weerd de moeite om hier en daar uitleg te geven. Zoals over wolla, dat haast een stopwoord is geworden, en ‘ik zweer’ betekent. Een Nederlander is een tatta, van ptata of tata (aardappel in de Surinaamse taal). Het refereert aan het stereotype beeld van een blanke aardappel-etende Nederlander.

Etnografisch onderzoek
De antropoloog in Van de Weerd – ze heeft een master culturele antropologie van de Universiteit Utrecht op zak – kwam tot volle bloei tijdens haar veldstudie. Het was ook de reden dat ze haar interesse voor een promotieonderzoek kenbaar had gemaakt aan Leonie Cornips, bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Maastricht en een van haar promotoren. Er was een thema, over identiteit en meertaligheid in Limburg, maar een gedefinieerde onderzoeksvraag lag er niet toen ze aan de slag ging op een middelbare school in Venlo. “Dat is gebruikelijk in etnografisch onderzoek: je bereidt je voor door veel te lezen rondom de onderwerpen waarin je geïnteresseerd bent, dus in die zin kom je zeker niet totaal ‘blanco’ binnen, maar je probeert tegelijkertijd met een zo open mogelijke blik ‘het veld’ in te gaan. Ik had wel verwacht iets te gaan zien rondom het gebruik van verschillende talen, maar het viel me op dat de leerlingen heel vaak spraken in ‘categorieën’, zoals Nederlander, buitenlander, Turk en Marokkaan. Daar heb ik uiteindelijk mijn focus op gelegd.”

Nee is nee
Voelt een jongen die zichzelf Marokkaan noemt zich automatisch minder thuis in Nederland? “Het is in onze samenleving een vanzelfsprekende gedachte. Maar wie goed luistert, merkt dat het bij deze jongeren gaat om alledaagse dingen. Grote thema’s als integratie zijn geen onderwerp van gesprek. Ze zijn bezig met het vaststellen van sociale hiërarchieën. Wie is cool? Wie niet? Wie volgt de regeltjes? Hoe ziet iemand van een bepaalde categorie eruit? Eigenlijk zoals het vroeger ook op mijn school ging – wij hadden de nerd, de alto en de populaire.” Ongeveer de helft van de gevolgde scholieren had een migratieachtergrond, en hoewel hun wieg in Nederland stond, noemen zij zich liever geen Nederlander, merkte Van de Weerd. Een tatta is in hun ogen gehoorzaam, mist geen les, is saai, heeft geen humor. Kortom: een lijst van negatieve karaktereigenschappen, zo wordt Van de Weerd duidelijk. Om een voorbeeld te geven, letterlijk uitgeschreven in haar proefschrift, tijdens een van de wiskundelessen:
Amine: “Eén minuut.”
Docent: “Amine, ik zeg toch nee, en dan ga je het toch doen.”
Mohammed: “Nee is nee!”
Amira: “Bij een tatta nee is nee, niet bij een Marokkaan”

Raar met geld
Op een ander moment, in een gesprek tussen Van de Weerd en de jongens Omer en Ben, komt de gierigheid van Nederlanders versus de vrijgevigheid van Turken bovendrijven. Van de Weerd wil van Omer weten waarom hij Nederlanders niet mag. “Is gewoon heel anders juffrouw dan onze [cultuur]”, antwoordt hij. Maar hoe anders dan, wil Van de Weerd weten. “Als je samen bent is gewoon een heel anders gevoel juffrouw. Zij zijn veel en veel serieuzer. Als je ergens naartoe gaat bijvoorbeeld en diegene heeft geen geld, (die) zijn zo heel raar met geld, die tien cent wil ik morgen terug.” Ja, het is een beetje overdreven geeft Omer toe, maar “zo’n dingen, daar zijn we niet gewend aan in de Turkse cultuur. Als iemand geen geld heeft, dan zeggen wij ‘ik betaal’, ik hoef dat ook niet terug.”

Gucci petjes
Nog een opmerkelijke bevinding: ze denken dat het juist cool is om buitenlander te zijn. “Er werd gezegd dat Nederlandse leeftijdsgenoten Marokkaan willen worden, ‘ze gaan Gucci petjes dragen om erbij te horen’, ‘omdat Marokkanen en Turken heel veel aandacht krijgen’.” Frappant, vindt Van de Weerd, omdat in de Nederlandse samenleving juist de Nederlander ‘bovenaan’ staat in de hiërarchie. “Ik denk dat ze het als strategie toepassen. Misschien dat ze hiermee hun gemarginaliseerde positie in de Nederlandse maatschappij enigszins verzachten.”

Angel
Humor, meestal in de vorm van plagen, blijkt een andere manier om met het “stigma” in de samenleving om te gaan, beseft de onderzoekster. Ze verwijst in haar proefschrift naar een situatie waarin een meisje, met Marokkaanse wortels, roept dat ‘kut-Marokkanen hier alles verpesten’. Ze zegt het lacherig. “Voor mij geeft het aan dat ze zich erg bewust zijn van de discoursen die er rondgaan over mensen met een migratieachtergrond, dat ze er bekend mee zijn en weten dat zij er het onderwerp van zijn en erdoor benadeeld worden. Het is kwetsend om als ‘mindere’ groep te worden gezien. Met humor proberen ze de angel eruit te halen. Door erom te lachen, gaat wat van de narigheid verloren. Want uiteindelijk: wat kunnen ze anders? Ze kunnen moeilijk aan die labels ontsnappen omdat ze steeds door iedereen zo worden genoemd. Dan kunnen ze er maar beter iets positiefs van maken.”


Ouders
“Ik herinner me een moment, in de ochtend, bij de ingang van het praktijklokaal. Ik liep er al een paar maanden rond en de leerlingen wisten heel goed wat mijn positie was.” Fly on the wall, soms helpende hand bij opdrachten, gesprekspartner, maar geen ‘meerdere’.” In gesprek met een van de jongens – die zei dat hij moe was omdat hij de vorige avond laat was thuisgekomen – vroeg ik wat zijn ouders daarvan vonden. Hij antwoordde, nogal bijdehand, dat zijn vader niets over hem had te zeggen. Ik vond het vreemd, hij woonde thuis, dan had zijn vader toch wel op de een of andere manier iets in te brengen. Zijn antwoord: ‘Juffrouw, u moet niet vergeten dat we buitenlanders zijn hè. Wij zijn niet als Hollanders.’” Hij gebruikt zijn verwantschap met een andere cultuur om duidelijk te maken dat voor hem andere regels gelden, omdat hij tot een andere groep behoort. Zij hebben geen vaste etenstijd of afspraken over hoe laat je thuis moet zijn en moet slapen. Met die opmerking zet hij mij buiten spel. Ik behoor namelijk tot de ‘andere categorie’, de ‘Nederlandse’ met haar regels.”

Venloos dialect
Turkse of Marokkaanse woorden werden door docenten niet geapprecieerd. “Iedereen moest Standaardnederlands spreken, werd er gezegd. Tegelijkertijd werden kinderen die Venloos dialect spraken – ook niet Standaardnederlands – niet erop aangesproken. Limburgs werd als acceptabel gezien omdat de school per slot van rekening in Limburg lag, terwijl Turks werd voorgesteld als een vreemde, en daarom ongepaste taal.”

Begrip
Ze draagt bij aan een gevoelig onderwerp, daar is Van de Weerd zich bewust van. “Ik denk dat het voor iedereen verrijkend is om mijn bevindingen te lezen. De meeste mensen denken precies te weten wat betitelingen als Marokkaan of buitenlander betekenen, en nemen niet de tijd om goed te luisteren naar hoe ze gebruikt worden en eventuele eigen ideeën te toetsen. Dit gebeurt ook in onderzoek - er zijn veel voorbeelden waar in een enquête wordt gevraagd of iemand zich Nederlander of Turk noemt. Dit wordt dan gezien als een indicatie van gevoelens van burgerschap of thuishoren, maar de onderzoekers hebben niet bekeken wat die labels dan betekenen voor die mensen.” Ook hoopt ze dat er workshops komen op middelbare scholen en in het hoger onderwijs zodat docenten en leerlingen erover praten. “Wat betekent het voor de een als hij praat over een Marokkaan of Turk, en wat voor de ander? Zijn er verschillen? Het zou allemaal kunnen leiden tot beter begrip.”

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

2020-11-10: Hanneke
Gefeliciteerd met dit onderzoek. Supernodig. Tebrik ederim!

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)