Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Kanker is geen oorlog die over 20 jaar is gewonnen”

“Kanker is geen oorlog die over 20 jaar is gewonnen”

Photographer:Fotograaf: Ram van Meel

Interview met KNAW-president Hans Clevers, de nieuwe Tefaf-hoogleraar van de UM

MAASTRICHT. Eerst twee Nobelprijswinnaars - biochemicus Aaron Ciechanover en viroloog Harald Zur Hausen - en nu geneticus en KNAW-president Hans Clevers, die onlangs de Breakthrough Prize won oftewel de 'Nobelprijs van de 21e eeuw'. Kortom: over de bezetting van de jaarlijks wisselende Tefaf-leerstoel, ondergebracht bij UM-instituut GROW, valt weinig te mopperen. De inauguratie van Clevers valt in de week van de kunstbeurs. Een gesprek over de kankerbehandeling van de toekomst, de argwaan van cardiologen en de doorbraak van het jaar.

Nee, Hans Clevers is geen groot kunstkenner. Maar dat hij kunst belangrijk vindt, zegt hij, moge blijken uit zijn recente initiatief om een Akademie van Kunsten in het leven te roepen. “Koning Lodewijk Napoleon heeft de KNAW in 1808 opgericht als het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letteren en Schoone Kunsten. Het was de liberale minister Thorbecke die de kunst medio negentiende eeuw aan de straat heeft gezet en sindsdien kent Nederland geen landelijk orgaan dat kunstenaars vertegenwoordigt. We hopen dat dit clubje van negentien leden doorgroeit tot een zelfstandige Akademie van tachtig leden, een vereniging die in tijden van bezuinigingen kan onderhandelen met Den Haag. Bij de vorige ronde zijn schrijvers bijvoorbeeld op geen enkele manier aan het woord gekomen.”

Maar uw huis hangt niet vol met Chagalls, om maar eens een grootmeester te noemen.

“Ik heb een Appel. Een echte. Ik interesseer me sinds een paar jaar wat meer voor schilderkunst maar ik ben vooral iemand die leest en heel veel naar muziek luistert.”

Weleens op de Tefaf geweest?

“Ik neem me dat al vele jaren voor maar het is er nog niet van gekomen, te druk met andere dingen. Die leerstoel komt daarom als geroepen.”

Tijdens de kunstbeurs, op 21 maart, houdt u uw oratie. Waar gaat die over?

“Over stamcellen en hun betrokkenheid bij kanker, in het bijzonder over het misbruik dat kankercellen maken van stamcellen, van hun buitengewoon gunstige eigenschappen. Ze gaan een leven lang mee, ze maken al naar gelang de behoefte van het lichaam steeds nieuwe cellen aan, en ze zijn resistent voor veel schadelijke invloeden. De lezing is onderdeel van een masterclass, waarvan ik er in totaal drie zal verzorgen komend jaar. Voor de eerste bijeenkomst heb ik vier collega’s uit de Benelux uitgenodigd, die ook zeer uitzien naar de Tefaf. Toch een aantrekkelijk aspect van deze masterclass. Ik heb ze niet hoeven over te halen om mee te doen.”

Na de ontdekking van kanker in de jaren zeventig, zo schetste u laatst in Nieuwsuur, hebben onderzoekers veertig jaar lang bestudeerd wat wel en niet goed gaat in cellen. In welke fase zitten we nu?

“De laatste twee à drie jaar is er een revolutie aan de gang. Kijk, kanker is simpel gezegd een ziekte die ontstaat door foutjes in ons dna. Deze erfelijke code is kort na de eeuwwisseling in kaart gebracht, duizenden onderzoekers over de hele wereld hebben er tien jaar lang aan gewerkt. Dat kan een computer dus nu in één nacht. Per patiënt zien we dan precies welke dna-foutjes de tumor in zich draagt. Dat blijken er niet vier of vijf, zoals we eerder dachten, maar honderden. Een paar van die foutjes kennen we goed maar heel veel ook niet. Wereldwijd zijn onderzoekers nu deze mutaties aan het opsporen."

Met de zes miljoen euro die opgehaald is tijdens de campagne ‘Sta op tegen kanker’ heeft KWF Kankerbestrijding  een ‘dreamteam van toponderzoekers’ geformeerd waarvan u de voorzitter bent. Wat gaan jullie doen?

"Mijn lab (Hubrecht Instituut in Utrecht, red.) heeft iets ontdekt waarmee we de wereldwijde opsporing van dna-fouten aanzienlijk kunnen versnellen. We zijn er namelijk in geslaagd om levend tumorweefsel van patiënten, inclusief het gezonde weefsel eromheen, te kweken in het lab. Dit klinkt misschien voor de hand liggend, maar lange tijd heerste de overtuiging dat dit onmogelijk was. Dat levende materiaal brengen we onder in biobanken. Het gaat om 240 patiënten met onder meer alvleesklier-, darm-, prostaatkanker. Wie hiernaar onderzoek wil doen, waar ook ter wereld, kan weefsel bij ons aanvragen. De bevindingen sturen ze daarna weer terug, en zo krijgen we een compleet overzicht van alle dna-fouten, hoe ze het gedrag van de cellen beïnvloeden, en welke wel en niet relevant zijn. We krijgen voor het eerst zicht op de richness van de ziekte.”

Hoe ziet de toekomst eruit? Het Antoni van Leeuwenhoek voorspelde dat kanker, net als aids, over twintig jaar een chronische ziekte is.

Lachend: “Ik ken René Medema, die met de uitspraak kwam, vrij goed. En ik weet ook dat het ziekenhuis midden in een fondsenwervingsactie zat en dat ze een goede slogan zochten. Ik zie de strijd tegen kanker niet als een oorlog die we over twintig jaar hebben gewonnen. Je kunt wel zeggen dat we steeds meer slagen winnen. Het ingewikkelde is dat longkanker, darmkanker of leukemie in zekere zin verschillende ziekten zijn, met hun eigen specifieke dna-foutjes. Dus je hebt ook verschillende geneesmiddelen nodig.”

En die zijn nu in de maak.

“Ja, in de komende jaren zullen we steeds meer vormen van kanker kunnen genezen. Er zullen steeds meer magic bullets verschijnen, geneesmiddelen die afzonderlijke fouten in het dna herstellen. Daarvan zijn er nu twintig of dertig op de markt maar er komen er honderden aan. Dure geneesmiddelen overigens, dus het wordt nog een hele uitdaging om daarmee om te gaan. Die middelen zullen in cocktails worden toegediend, net als bij aids. Afzonderlijk zijn ze niet effectief omdat kankercellen het dna kunnen aanpassen door extra fouten toe te voegen. Schiet je met drie of vier bullets, dan lukt ze dat niet. Een van de grote successen is behaald bij chronische myeloide leukemie. Hierbij treedt altijd dezelfde dna-fout op, bij elke patiënt. Daar is nu een mooi geneesmiddel voor ontwikkeld. Het heet Glivec en werkt in alle gevallen, en net als bij aids komen patiënten niet van de ziekte af maar ze kunnen er wel oud mee worden."

Hoe ziet de behandeling van de toekomst eruit?

"We hopen, en daar ziet het ook naar uit, dat het net zo simpel wordt als een longontsteking. Je gaat naar het ziekenhuis, hoest wat slijm op en daarmee bepaalt het lab welk antibioticum je moet hebben. Bij kanker kon dat niet omdat we de kankercellen niet in leven konden houden. Nu wel, dus je loopt straks datzelfde ziekenhuis binnen, de dokter neemt wat tumorweefstel af en een paar weken later krijg je de cocktail die voor jou het beste werkt."

Het tijdschrift Science heeft immunotherapie eind 2013 bestempeld als ‘Breakthrough of the Year’. Wat verwacht u daarvan?

“Dat is een ontwikkeling waar niemand op had gerekend. Er is altijd een subcultuurtje geweest van kankeronderzoekers die geloofden dat een tumor het gevolg is van een falend afweersysteem, maar daar werd vroeger nogal lacherig over gedaan. Op congressen was de workshop immunotherapie altijd in een uithoek van  het gebouw. Maar sinds twee jaar is er een geneesmiddel op de markt dat de afweer kan oppeppen, waarmee patiënten die opgegeven waren ineens genezen. Bij een melanoom hebben 10 à 20 procent van de patiënten hier baat bij. Deze aanpak lijkt zich nu snel te verbreiden naar long- en prostaatkanker. Iedereen verwacht er veel van. Ook farmaceuten zetten er zwaar op in. Je ziet het vaak in de wetenschap, men denkt dat het niet kan totdat één schaap over de dam is en dat gaat ineens iedereen ervoor.”

In Maastricht klagen cardiologen dat er te veel geld naar kankeronderzoek gaat.

Lachend: “Ja, dat zul je een kankeronderzoeker niet snel horen zeggen. Maar goed, het is wel interessant. Kijk, kankeronderzoekers zien cardiologen weleens als loodgieters die niet veel meer doen dan vaten ontstoppen, maar eerlijk gezegd hebben zij meer gedaan voor de kwaliteit en verlenging van ons leven dan kankeronderzoekers. Dat hoor je niet vaak maar het is wel zo. Cardiologen hebben ervoor gezorgd dat mensen die normaal gesproken dood zouden gaan aan een infarct nog dertig jaar doorleven. Maar het onderzoek naar hart- en vaatziekten is net zo duur als dat naar kanker, misschien gaat er iets minder geld naar onderzoek maar des te meer naar geneesmiddelen, stents, pacemakers. Die budgetten zijn enorm.”

Toch spreken cardiologen van een bedreiging voor de toekomst.

“Ik denk dat alle onderzoekers altijd zullen roepen dat ze weinig geld krijgen. Maar goed, ik snap wel dat ze kritisch zijn en de vraag stellen wat het kankeronderzoek tot nog toe heeft opgeleverd voor de patiënt. Aan de andere kant kun je zeggen dat kanker een ziekte was waar helemaal niets over bekend was. We wisten niet hoe dna werkt, waaruit het menselijk genoom bestond, noem maar op. We hebben het allemaal moeten ontdekken en dat is gebeurd. Er is ongelooflijk veel basale kennis beschikbaar gekomen.”

Onlangs werd bekend dat het aantal nieuwe kankergevallen voor het eerst stabiel is gebleven, iets meer dan honderdduizend per jaar. Is dat goed nieuws?

"Het is in feite een geringe daling, aangezien de bevolking is gegroeid en het aantal ouderen is toegenomen. Het toont dat preventie niet veel winst meer zal opleveren."

Waarom niet?

"Vaak denken mensen dat ze kanker krijgen door akelige dingen in de voeding of chemische stoffen in het milieu. Ik denk dat dit wel meevalt, dat ons eten en de omgeving behoorlijk schoon zijn. Het aantal nieuwe kankergevallen per jaar, is daar niet aan te wijten."

Dus die honderdduizend patiënten vormen een soort ondergrens.

"Dat aantal krijg je niet makkelijk omlaag. Ieder organisme loopt een zeker risico op kanker. Als je honderd jaar wordt, dan is die kans 50 procent. Je kunt wel proberen om de ziekte eerder op te sporen en dan zullen er minder mensen aan doodgaan. Nu zijn dat er 43 duizend per jaar. Maar minder kanker laten ontstaan, dat zie ik niet gebeuren. Het hoort nu eenmaal bij het mens-zijn."

Wie is Hans Clevers?

Hij ontdekte overeenkomsten tussen gezonde vernieuwing van weefsel en tumorgroei (in de darm), wist ‘minidarmpjes’ te kweken uit stamcellen, en spoorde als eerste de stamcel van de lever op. Het is voor deze ontdekkingen dat moleculair geneticus Hans Clevers (1957, Eindhoven) eind vorig jaar de Amerikaanse Breakthrough Prize ontving. Deze zogenoemde 'Nobelprijs van de 21e eeuw', ingesteld door internetondernemers als  Zuckerberg en Brin, bestaat uit een geldbedrag van drie miljoen euro. Het is een van de vele prijzen op Clevers palmares, waaronder ook de Spinozaprijs.

Clevers is behalve wetenschapper ook een ervaren bestuurder. In 2012 volgde hij Robbert Dijkgraaf op als president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Om belangenverstrengeling te voorkomen trad hij terug als directeur van het Hubrecht Instituut in Utrecht. Om diezelfde reden heeft hij zich teruggetrokken uit zijn biotechbedrijf Agamyxis, dat medicijnen ontwikkelt voor darmkanker. Clevers heeft tientallen patenten op zijn naam.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)