Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

De niet te stuiten opmars van voedselmythes

De niet te stuiten opmars van voedselmythes

Photographer:Fotograaf: Loraine Bodewes

MAASTRICHT. Chinees mensenhaar in brood, de flauwekul rond e-nummers, paardenvlees dat wordt verkocht als rundvlees, de hype rond de goji-bes. Voeding is een hot topic. Observant sprak met voedingswetenschapper Fred Brouns over broodjeaapverhalen. 

Suiker is vergif. Het is een van de vele voedselmythes die op het internet circuleren, zegt Fred Brouns, hoogleraar Health, Food and Innovation. “Uit Amerikaans onderzoek bleek een verband tussen de obesitasepidemie sinds de jaren zeventig en de toevoeging van suikers in allerlei producten. Maar dat betekent dus niet dat die suikers dé oorzaak zijn van overgewicht, zoals op social media-sites valt te lezen. Osteoporose gaat vaak samen met een grijze haardos, maar daaruit kun je evenmin concluderen dat haarkleur botontkalking veroorzaakt. Suiker is geen vergif en niet de hoofdoorzaak van obesitas. Het echte probleem is dat we te veel van alles eten, suiker, vet, zout, et cetera.”
Nog een mythe: energiedrankjes zijn levensgevaarlijk vanwege de hoge dosis cafeïne. Veel scholen hebben de drankjes inmiddels verboden omdat ze het risico op een hartinfarct vergroten. “Pure bangmakerij. Jongeren combineren de drankjes met alcohol en partydrugs en dát is de reden dat sommige tieners op de spoedeisende hulp belanden.”
Waar komen de broodjeaapverhalen vandaan? Ze worden verspreid door de (sociale) media, bedrijven, maar ook door wetenschappers. “Ook zij moeten de hand in eigen boezem steken en minder ronkende persberichten de wereld in sturen”, zegt Brouns. “Ik ben onlangs gaan praten met de communicatieafdeling van de UM en heb gepleit voor gebalanceerdere berichten. Het zijn meestal niet de communicatiemedewerkers maar de onderzoekers zelf die hoog van de toren blazen. Terwijl ze in mijn ogen juist duidelijk moeten maken dat de uitkomsten niet in steen gebeiteld zijn en er meer onderzoek nodig is om echt harde conclusies te kunnen trekken. Vaak kijken collega's anders tegen het fenomeen aan en komen ze via dezelfde data tot andere bevindingen.”
Wees je ervan bewust hoe een persbericht aankomt, van de unintended consequences die het kan hebben, maant Brouns. “Op grond van de misvattingen over suiker zijn in de VS de frisdrankautomaten uit de scholen verbannen. In Denemarken heeft men extra belasting op suiker geheven, een maatregel die nu alweer is teruggedraaid. De overheid wil laten zien dat ze daadkrachtig is. Een paar weken geleden hebben wij een persbericht gemaakt met een genuanceerde boodschap waarin we laten zien dat suiker weliswaar calorieën bevat en dat je het met mate moet gebruiken maar dat het geen ‘vergif’ is, zoals in kranten werd gemeld.”

Lekkende darm
De media gaan evenmin vrijuit. Kranten en tv-programma’s zouden meer aan fact-checking moeten doen. “Eén verontrustend nieuwtje haalt makkelijk de voorpagina, terwijl de vervolgonderzoeken die het tegendeel bewijzen nooit worden aangehaald. Zie de glutenhype. Tarwe zou gevaarlijk zijn omdat de lectines en gluten die erin zitten een ‘lekkende darm’ kunnen veroorzaken. Pseudowetenschap, maar wel wordt er minder brood gegeten in Nederland. Terwijl vaststaat dat volkorenbrood het risico op diabetes en hart- en vaatziekten flink vermindert.”
Ook bedrijven doen een duit in het zakje. Brouns weet er alles van, hij heeft op verschillende research & development-afdelingen gewerkt van voedingsproducenten zoals Cargill en farmaceutische bedrijven waaronder Novartis en Sandoz. “In het bedrijfsleven zit je altijd met de spanning tussen de onderzoekers en de marketeers. De eerste studie is nog niet afgerond of de marketeers sturen al een juichend persbericht de wereld in, terwijl de resultaten pas betrouwbaar zijn als ze gerepliceerd zijn in vervolgonderzoek. Maar goed, zo wordt het spel gespeeld. In de UM-master Health, Food & Innovation, die we in Venlo aanbieden, krijgen studenten les van wetenschappers maar ook van bedrijfspersoneel. Zo ontdekken ze de verschillen in houding en denktrant.”  

Galspuwers
Ondertussen is de consument volledig de weg kwijt. Wie kan hij nog geloven? In de jaren tachtig bestonden de onzinverhalen ook, maar gingen ze niet stante pede via de sociale media de wereld over. Bij wijze van experiment nam Brouns zich voor om een jaar lang berichten te posten op het discussieforum van het vakblad Voeding NU, bedoeld voor geïnteresseerde leken en deskundigen. De reacties waren zo “denigrerend en respectloos” dat hij zich voortijdig heeft teruggetrokken.
“Ik heb wel aardig wat genuanceerde berichten kunnen plaatsen, over suiker, gluten, maar ik heb er voortijdig de brui aan gegeven. Je krijgt zoveel zwartmakerij over je heen. ‘Heb je weer zo’n Diederik Stapel’, schreef iemand.  Of: ‘Ga eens een goed boek lezen over voeding!’ De Europese geneesmiddelenwaakhond EFSA legt bedrijven boetes op als ze hun claims niet waar kunnen maken, maar Jan en alleman mag onbeperkt zijn gal spuwen. Dat kan toch niet zomaar. Ik heb op het forum laten weten dat ik er niet van gediend was. Ik heb eens bij de UM-juristen gepolst hoe een universiteit hiermee om zou gaan, maar er blijkt geen code of practise te zijn.”
Met zijn voormalige werkgever Cargill heeft Brouns ook contact gezocht, toen een forumlid sneerde: ‘Geloof ‘m niet, hij heeft met criminelen samengewerkt.’ “Het bedrijf reageerde gelaten. ‘Het is aan de orde van de dag’, zei de medewerker. ‘We reageren er niet op omdat het gewoonweg te vaak voorkomt.’ Toch dienen de galspuwers te beseffen dat ze aansprakelijk zijn voor de schade die ze aanrichten.”

Dr. Oz
De hoogleraar mengde zich in de forumdiscussie omdat wetenschappers vaak wordt verweten dat ze hun resultaten te weinig toegankelijk maken voor leken. Via de sociale media heeft dat dus ook weinig zin, concludeert Brouns. Wat niet betekent dat wetenschappers alleen maar machteloos kunnen toezien. “Je kunt ook op andere manieren zorgen dat je zichtbaar bent. Amerikaanse universiteiten maken korte filmpjes van hun bevindingen en zetten die in de vorm van een populaire lezing op Youtube. Dat zouden we in Maastricht ook moeten doen. Maak filmpjes van acht minuten waarin je op een neutrale manier uitlegt hoe de vork in de steel zit. En ik weet zeker: die sijpelen vervolgens ook door in de sociale media.”

De belangrijkste tip die Brouns aan consumenten kan geven: laat je niet gek maken. Ga te rade bij gerenommeerde experts, het Voedingscentrum, de Nederlandse Vereniging van Diëtisten of de Nederlandse Academie van Voedingswetenschappen (waar Brouns één van de tweehonderd deskundigen is). En niet bij een Amerikaanse televisiepersoonlijkheid als Dr. Oz. 

 

 

 

Gesprek met filosoof Dirk Haen over voeding. “Hoe belangrijk vinden we eten? Hoe maken we eten klaar, hoe consumeren we?” 

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)