Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

'Amerikanen zijn dom en lui'

'Amerikanen zijn dom en lui'

Photographer:Fotograaf: archief Fasos

Studenten Fasos duiken in Jezuïetencollectie

MAASTRICHT. In de Maastrichtse universiteitsbibliotheek ligt een schat aan oude boeken: de Jezuïetencollectie. Marble-studenten van de faculteit Arts and Social Sciences gingen op zoek naar beelden die oprijzen uit oude reisboeken over Noord-Amerika, Japan en China. Opvallend: de Jezuïeten hadden een veel hogere pet op van China, dan van Amerika en Japan. Een kleine tentoonstelling in de universiteitsbibliotheek in de binnenstad geeft meer inzicht.

(Zie beneden voor verhaal prijswinnares Helen Piel)

 

De Jezuïetencollectie van de Universiteit Maastricht bevat zo’n 265 duizend boeken; oude werken uit vooral de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw, verzameld en ten dele ook geschreven door de geestelijken van deze intellectuele, katholiek orde. Jezuïeten hadden een brede interesse en keken graag ver over de grens. Een relatief groot deel van de collectie bestaat dan ook uit reisboeken – “honderden, zo niet duizenden”, aldus historica Annemieke Klijn van de faculteit Arts and Social Sciences en conservator van de UM Kunst- en Erfgoedcommissie. “Reisboeken in de ruime zin van het woord: het gaat om verslagen van reizen, handelsmissies, wetenschappelijke expedities, maar ook boeken geschreven op basis van reisverhalen van anderen. Iemand als Cornelius de Pauw (zie beneden, red.) schreef over Amerika terwijl hij er nooit zelf is geweest.”

Klijn vond het met historicus Ernst Homburg zonde om deze schat aan informatie niet te gebruiken in het onderwijs; de internationale oriëntatie van de Jezuïeten sluit immers mooi aan op die van hun studenten. Eerder kwamen de psychologen onder leiding van Harald Merckelbach ook al op dit idee. Daarom ontwikkelden zij vanuit de vakgroep geschiedenis (Fasos) het Marble-project On Expedition – bedoeld voor de 20 procent beste bachelorstudenten – dat aansluit bij een initiatief van de landelijke Stichting Academisch Erfgoed. Sinds 2013 loopt het Maastrichtse project waarin studenten kijken naar de beelden van de ‘ander’ – het thema is ‘othering’ - die opdoemen in de reisboeken: hoe schrijven ze over hun uiterlijk, het klimaat, voedsel, godsdienst, kunst, cultuur. “Het gaat om de confrontatie met de ander, en die zegt altijd iets over je eigen identiteit”, aldus Klijn.

Aan het werk van de eerste lichting is nu een tentoonstelling in de UB en een bundel artikelen gewijd. Het onderzoek van de tweede lichting (2014) heeft geresulteerd in een aantal Wikipedia-pagina’s over de bestudeerde boeken.

Het zijn Klijn en Homburg die telkens een voorselectie maken van zo’n 25 tot dertig boeken uit de vorige eeuwen. Gangbare taal is niet het Engels, maar Frans, Latijn of Nederlands. Is dat een probleem, dan is er op internet altijd wel een vertaling te vinden, weet Klijn. “Het zijn bundels die in hun tijd tot de populaire literatuur behoorden, vaak in meerdere edities en in meerdere talen uitgegeven, meestal mooi geïllustreerd.”

‘Lichting 2013’ las over Japan, China en Amerika. “Je ziet een trend in die uitgaven: er is veel meer waardering voor China dan voor Japan en Amerika. Neem de Duitse Jezuïet Kircher die gefascineerd was door China en in 1667 een soort encyclopedie van dat land schreef. Hij beschreef China en de Chinezen zoveel mogelijk van binnenuit. Hij sprak net als veel van zijn broeders Chinees. Ze wilden zich aanpassen, trokken een kimono aan, waren in voor culturele uitwisseling, en oordeelden positief over het land van de rijzende zon. Behalve dan over de godsdienst die in hun ogen vol bijgeloof zat. Maar zelfs op dat vlak zochten ze naar raakvlakken tussen het confucianisme en katholicisme.”

Het oordeel van de Jezuïeten woog zwaar in Europa: waren zij positief over een land of continent, dan was Europa dat ook. En andersom. Amerika viel een stuk minder in de smaak. Hoogstwaarschijnlijk omdat de bekeringsijver daar weinig opleverde en ze ook geen voet aan de grond kregen bij de machthebbers, vertelt Klijn. Terwijl de Jezuïeten in China een pied à terre aan het keizerlijke hof hadden.

 

 

Duizend euro voor beste scriptie

Toen Chavez, president van Venezuela, een dag na George Bush (in 2006) de Verenigde Naties toesprak, meende hij: “De duivel was hier. Ik ruik zijn zwavel nog.” Nee, Chavez was geen liefhebber van de VS. In veel moslimlanden rijst de afkeer en haat jegens de VS al jaren lang de pan uit. Maar ook in cultureel opzicht is het antiamerikanisme nooit weg geweest. Ook in Europa niet, kijk naar Frankrijk en zijn aversie tegen hamburgers en Hollywoodfilms. Europeanen beschouwen de VS – al dan niet impliciet - als een inferieure cultuur in vergelijking met het Avondland, althans  volgens sommige sociale wetenschappers. En dat is te herleiden tot de degeneratietheorie van onder meer Cornelius de Pauw.

Wie? De Pauw, volledig in vergetelheid geraakt, is een Nederlandse priester die een beroemd boek schreef in twee delen, uitgegeven in 1768 en 1769. Het heette - aan bondige titels deed men toen nog niet: Les Recherches Philosophiques sur les Américains, ou Mémoires Intéressants pour servir à l’Histoire de L’Espece Humaine. Het boek sloeg in als een bom, en dat is geen wonder gelet op de provocatieve boodschap: Amerikanen zijn gedegenereerd. Ze zijn lui, dom, volgen slechts hun instincten en tonen maar een beperkt leervermogen. Dat gold wat De Pauw betreft voor zo ongeveer iedereen die er woonde: Indianen, Afro-Amerikanen, Eskimo’s. Maar ook voor Zuid-Amerikanen als de Patagoniërs, en zelfs voor geïmmigreerde Europeanen.

De Duitse Helen Piel (21), student cultuur- en maatschappijwetenschappen, heeft over het boek een scriptie geschreven en won – als een van de vier kandidaten - de Jesuit Library Contest. De prijs, bedoeld om het gebruik van de Jezuïetencollectie te stimuleren onder studenten, is afgelopen zomer voor het eerst uitgereikt. De beloning: duizend euro.

Piel: “Het origineel in de collectie is in het Frans, ik heb het Duitse exemplaar gelezen. Verrassend genoeg had Google het gescand en online gezet. Wat ik interessant vond, is de arrogante, provocerende toon van De Pauw. Mede daardoor is zijn werk vrij toegankelijk gebleven. Toch blijft het puzzelen, zoeken naar betekenissen van woorden die nu heel anders worden gebruikt.”

Les Recherches maakte De Pauw op slag beroemd. Hij werd zelfs gevraagd om bijdragen te schrijven voor de Encyclopédie van Diderot. Het boek beleefde voor die tijd aardig wat herdrukken en werd onmiddellijk vertaald in het Nederlands en Duits. Bijzonder was dat De Pauw de degeneratietheorie – bedacht door de Franse bioloog Comte de Buffon – van de natuur losweekte en toepaste op volkeren.

In zijn latere boeken waren niet de Amerikanen maar de Grieken, de Egyptenaren en de Chinezen de klos. In die mate dat Voltaire zich zelfs geroepen voelde om het voor de Chinezen op te nemen. En het mooiste was: De Pauw baseerde zijn venijnige oordelen op reisboeken van anderen. Zelf had hij nooit een voet buiten Europa gezet.

Rest nog één vraag: wat was eigenlijk de reden dat de Amerikanen degenereerden? Piel: “Door het natte en koude klimaat.”

Maurice Timmermans

 

De tentoonstelling in de universiteitsbibliotheek binnenstad is nog tot in november te zien.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)