Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

De Selbsthass van de Duitsers

De Selbsthass van de Duitsers

Photographer:Fotograaf: Archief studium generale

Chris Clark houdt Tanslezing over de Eerste Wereldoorlog

Wie is begonnen? Dat is de vraag die prof. Christopher Clark opwerpt in zijn laatste boek The sleepwalkers: how Europe went to war in 1914. Een eenduidig antwoord valt volgens de Australische historicus niet te geven. Zijn Maastrichtse collega Georgi Verbeeck is het daar niet helemaal mee eens. Volgende week houdt Clark de Tanslezing, georganiseerd door Studium Generale.

Het was een idee van Verbeeck, lid van de programmacommissie van Studium Generale, om Chris Clark naar Maastricht te halen. Waarom? Twee redenen, zegt de begeesterde Belg, tevens hoogleraar Duitse geschiedenis in Leuven.

“Op de eerste plaats sluit zijn bestseller Sleepwalkers aan bij de huidige herdenkingsindustrie rond de Eerste Wereldoorlog.”

Herdenkingsindustrie?

“Dat klinkt misschien wat negatief maar toch toepasselijk. Ga maar eens naar de Belgische frontstreek, naar Ieper en omgeving, en je zult er een ongelooflijke reeks activiteiten treffen die iets te maken hebben met de Eerste Wereldoorlog. Eerst is het honderd jaar stil geweest, zogezegd, en dan ineens deze toestanden! Ik ben er laatst geweest. Het is nogal evident dat veel van die evenementen op poten zijn gezet vanuit economisch of toeristisch oogpunt.”

En de tweede reden om Clark uit te nodigen?

“Omdat de man een belangrijk boek heeft geschreven, dat veel beroering heeft gewekt, vooral in Duitsland. Sleepwalkers gaat over de Kriegsschuld. Wie is verantwoordelijk voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Het debat is zo oud als de oorlog zelf. De geallieerden legden in het vredesverdrag van Versailles, in het beruchte artikel 231, alle schuld bij de Duitsers en hun bondgenoten. Zij waren het die België en Frankrijk waren binnengevallen, niet andersom. De Alleinschuld was bovendien nodig om de hoge Duitse herstelbetalingen van 132 miljard goudmark te legitimeren. Duitsland protesteerde: ook Frankrijk en Rusland hadden immers aanvalsplannen op de plank liggen. Het waren roerige tijden. Zoals Clark in zijn boek beschrijft, zagen veel landen een groot conflict als een mogelijke oplossing voor enkele slepende problemen. Zoals de tegenstelling tussen Frankrijk en Duitsland en de dreigende overmacht van Rusland, dat zich stevig aan het bewapenen was en niet langer gold als een reus op lemen voeten.

“Begin jaren zestig slaat de stemming om en beginnen Duitsers zelf ook te geloven in hun Alleinschuld. Het was de Duitse historicus Fritz Fischer, die afrekende met het standpunt van gedeelde verantwoordelijkheid van de grootmachten. Via uniek archiefonderzoek ontdekte hij documenten waaruit volgens hem bleek dat Duitsland de oorlog had uitgelokt en tot in details had voorbereid. Eerst moest Frankrijk op de knieën, en dan kwam Rusland aan de beurt. Ook maakte hij korte metten met de gedachte dat de man in de straat van niets wist, brede lagen van de bevolking steunden volgens hem de oorlog. Fischer beschouwde de Eerste Wereldoorlog als de generale repetitie voor de Tweede, die Duitsland volledig aan te wrijven viel. Oorlogszucht zat kennelijk in de genen. Het waren de jaren dat kritische linkse jongeren hun ouders ter verantwoording riepen. De theorie van Fischer bleef de heersende visie in de hele tweede helft van de 20e eeuw.”

En daar rekent Clark mee af?

“Ja, Clark relativeert de zogenoemde Selbsthass van de Duitsers en bestempelt Fischers visie als ‘overkritisch’. Hij haalt het idee van de gedeelde schuld weer van stal. Anders dan Fischer, die zich beperkt tot Duitse bronnen, schetst Clark een panoramisch beeld met verschillende perspectieven. Hij legt alle nationale verhalen naast elkaar en laat de conclusie aan de lezer. Maar na 750 pagina’s van gevoeligheden, motieven en belangen raakt de schuldvraag uit het zicht en valt die eigenlijk niet meer te beantwoorden. Het verhaal blijkt te ingewikkeld en genuanceerd."

“Je kunt evengoed beweren dat Servië hoofdverantwoordelijk is. Het was een Serviër die Oostenrijkse troonopvolger Franz Ferdinand in Sarajevo had vermoord, wat het Balkanland zag als een uitgelezen kans om zijn 'panslavische' droom te verwezenlijken ten koste van de Habsburgse 'veelvolkerenstaat'. In de onderhandelingen met de Habsburgers gedroeg Servië zich uitdagend en riskant, mede omdat het zich gesteund wist door Rusland, de grote broer. Maar ook Oostenrijk-Hongarije speelde hoog spel. Een korte oorlog met Servië zou de aandacht afleiden van de interne verdeeldheid. De Habsburgers, gesteund door Duitsland, probeerden een conflict uit te lokken via een pittig geformuleerd ultimatum, waar ze wekenlang op hadden gebroed. Wenen werd zelfs wantrouwig toen het signalen kreeg dat Servië akkoord ging. Uiteindelijk weigerde Servië op een specifiek onderdeel en volgde alsnog de oorlogsverklaring.”

Dat klinkt niet alsof de politieke elites zich gedroegen als ‘slaapwandelaars’.

“Nee, ik vind de titel niet gelukkig gekozen. Het suggereert dat de machthebbers niet verder keken dan hun neus lang is. Ik vind dat een zwak punt van het boek. In mijn ogen wisten ze wel degelijk waar ze mee bezig waren. Ze konden natuurlijk niet bevroeden waar het allemaal toe zou leiden, maar dat namen ze op de koop toe. Ook Rusland was bepaald niet aan het slaapwandelen. Het was het eerste land dat overging tot een totale mobilisatie. Tot tevredenheid van Berlijn, dat nu een goede reden had om ten strijde te trekken. De chef van de Duitse marine, Von Müller, schreef in zijn dagboek de beruchte woorden: Stimmung glänzend. Die Regierung hat eine glückliche Hand gehabt, uns als die Angegriffenen hinzustellen.“

Hoe kijk jij aan tegen de schuldvraag?

“Wat ik goed vind, is dat het verhaal van de Eerste Wereldoorlog is ‘gedenationaliseerd’ en nu geldt als een Europese Urkatastrophe. Maar goed, dat betekent niet dat het zogezegd om een nacht gaat waarin alle koeien grijs zijn. Als historicus moet je kritisch blijven. De verantwoordelijkheid ligt wat mij betreft toch meer in Wenen en Berlijn, dan in de andere hoofdsteden. Duitsland en de Habsburgse dubbelmonarchie waren onvoldragen democratieën met sterke autocratische tradities. In beide landen overvleugelde het militaire establishment de politiek, terwijl een handelsnatie als Engeland tot op het laatst twijfelde om de wapens op te pakken. Veel Duitse historici delen Clarks visie niet en leggen nog steeds, conform Fischer, de schuld bij het toenmalige Duitse regime.”

Clark ziet duidelijke parallellen tussen het Europese klimaat van 1914 en 2014, zoals hij enkele weken geleden ook besprak in het tv-programma Buitenhof. Zie jij die overeenkomst ook?

"De geschiedenis herhaalt zich nooit. De wereld aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog is niet te vergelijken met die van nu. Waar Clark op wijst, en daarin heeft hij denk ik gelijk, zijn de dramatische gevolgen die een ‘eenmalige’ gebeurtenis kan hebben, zoals een moordaanslag, een terroristische aanval of een regionaal conflict. Het tijdperk van bipolaire stabiliteit, zo kenmerkend voor de Koude Oorlog, is voorbij en we beleven opnieuw rusteloze en onzekere tijden. In 1914 ontbrak het de machthebbers in de Europese hoofdsteden aan de goede wil en de mogelijkheden om te de-escaleren. Die instrumenten hebben we nu wel in de vorm van internationale mechanismen en overlegorganen. En die zijn broodnodig om een herhaling van de nachtmerrie van '14 – '18 te voorkomen."

 

Wie is Christopher Clark?

Clark (1960, Sydney) werkt als hoogleraar geschiedenis in Cambridge, met bijzondere interesse voor de negentiende eeuw in Duitsland en Europa. Zijn boek Iron Kingdom (2006), over de geschiedenis van Pruisen, was een bestseller en won vele prijzen. Net als zijn laatste boek The sleepwalkers: how Europe went to war in 1914 (2012), waarin Clark laat zien dat Duitsland niet de Alleinschuld draagt voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het behoorde volgens The New York Times tot de tien beste boeken van 2012.

De Tanslezing (in het Engels) vindt plaats op 12 november (20.00 uur) in de Collegezaal van de Tongersestraat 53, toegang is gratis

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)