Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Je weet, het is nooit gebeurd maar de herinnering blijft

Je weet, het is nooit gebeurd maar de herinnering blijft

Photographer:Fotograaf: ThinkStock

UM-psychologen onderzoeken nieuw geheugenfenomeen

Van de gebeurtenissen die we ons levendig kunnen herinneren, geloven we meestal dat ze echt zijn gebeurd. Maar niet altijd. Veel mensen kunnen zich in geuren en kleuren voorvallen herinneren waarvan ze (inmiddels) weten dat die niet hebben plaatsgevonden. Tot voor kort dachten psychologen dat deze zogeheten non-believed memories maar hoogst zelden voorkomen.

Het speelde zich af op de Champs-Élysées. De Franse ontwikkelingspsycholoog Jean Piaget (1896-1980) was twee en lag in een kinderwagen die voortgeduwd werd door zijn babysitter. Plots dook een man op die hem vastgreep en wilde meenemen. De babysitter kwam tussenbeiden en liep daarbij krassen op in het gezicht. Later, tijdens een toevallige ontmoeting, vertelde de oppas dat hij het verhaal van de ontvoering had verzonnen. Sindsdien geloofde Piaget er niet meer in, maar hij kon het zich zijn leven lang haarfijn voor de geest halen.

Ook Oliver Sacks tekende een soortgelijke ervaring op. In een van zijn boeken beschrijft de Britse neuroloog de bomaanvallen in Londen tijdens WO II. Hij heeft nog helder op zijn netvlies hoe een brandbom achter zijn huis tot ontploffing kwam. Als hij daar later met zijn broer over correspondeert, blijkt er niets van te kloppen. Sacks was toen helemaal niet in Londen.

Amusante anekdotes, dachten psychologen en gingen over tot de orde van de dag. Want, zo veronderstelden ze: wie zich een gebeurtenis levendig herinnert, gelooft ook dat die heeft plaatsgevonden, zeker als het verhaal doorregen is met zintuiglijke details, als mensen vertellen hoe iets aanvoelde, rook, klonk, welke associatie het opriep.

Niet dus. Een op de vijf mensen koestert ten minste één levensechte herinnering waarin hij niet meer gelooft, zo blijkt uit onderzoek. Sommigen zien het nog helemaal voor zich, hoe Sinterklaas op zijn paard over de daken sprong, of hoe een dinosaurus hen op de hielen zat. Het kan niet waar gebeurd zijn, maar waarom blijft de herinnering intact en voelt die nog steeds zo authentiek aan?

Vliegende schotel

Rechtspsycholoog Henry Otgaar nam de proef op de som, onder het motto: als je non-believed memories in het lab kunt uitlokken, dan bestaan ze pas echt. Proefpersonen, in de veronderstelling dat de kracht van hun geheugen werd getest, moesten vertellen over twee uitstapjes in hun kindertijd: het bezoek aan een pretpark en een ballonvaart. De onderzoekers hadden kort daarvoor met de ouders gebeld om te controleren of een pretparkbezoek wel en de ballonvaart niet had plaatsgevonden. In totaal deden 280 mensen aan het onderzoek mee.

Na de verhalen over het pretpark haalde eenderde van de proefpersonen (evenveel volwassenen als kinderen) herinneringen op aan de vlucht met de ballon. "Sommigen komen met een heel verhaal op de proppen", zegt Otgaar. "Toen we een week later vertelden dat de ballonvaart niet had plaatsgevonden, reageerden veel mensen uit deze groep verbaasd. Dit soort experimenten, die zelfs lukken als je de ballon vervangt door een vliegende schotel, zijn eerder gebruikt om te demonstreren hoe makkelijk je pseudoherinneringen kunt implanteren. Wat echter nooit aan de proefpersonen is gevraagd: geloven jullie nog aan die fictieve gebeurtenis? Het merendeel beaamt dat ze kennelijk nooit in een ballon zijn gestapt met hun ouders, maar een maand later kan een op de zeven nog steeds in geuren en kleuren vertellen over die vlucht. De 'fenomenologische kwaliteit' ervan oftewel de 'levensechtheid' komt in de buurt van waargebeurde herinneringen. Conclusie: non-believed memories kun je uitlokken en bestaan dus."

Overval

Wat betekent dit? Dat herinneren en geloven te vaak op één hoop worden gegooid, terwijl het welbeschouwd twee verschillende concepten zijn. "Je kunt ook geloven dat iets is gebeurd zonder dat je er autobiografische herinneringen aan hebt. Denk maar aan je geboorte. In dat soort verhalen ontbreken doorgaans de zintuiglijke details en is het geloof gebaseerd op kennis, van anderen, uit de krant, noem maar op."

Dat is relevant voor de forensische setting. "Gelooft een getuige slechts dat een overval is gepleegd of heeft hij daar ook herinneringen aan. En andersom: als een getuige zich de moord voor ogen kan halen, gelooft hij in die herinnering? Of is er sprake van een non-believed memory? Het lijkt me goed dat rechercheurs dat in een verhoorsituatie voor de zekerheid controleren."

Het kan tevens klinische consequenties hebben. De vraag is dan: kun je non-believed memories uitlokken aan gebeurtenissen die je wel hebt meegemaakt? "Dat antwoord is ja, zoals we zelf in een recente studie hebben laten zien. Mensen met een trauma hebben vaak nare flashbacks. Zijn die minder pijnlijk als je ervoor zorgt dat de patiënt er niet meer in gelooft? Vermoedelijk wel."

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)