Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

De belofte van junk-DNA

De belofte van junk-DNA

Photographer:Fotograaf: Archief Veltman

Interview met Vici-winnaar Joris Veltman

Een verstandelijke handicap: kinderen worden ermee geboren en toch blijkt de aandoening niet erfelijk. Hoe zit dat? En waarom loopt het nageslacht van oudere vaders meer gevaar? Moleculair geneticus prof. Joris Veltman doet er al jaren onderzoek naar en zet nu vervolgstudies op touw met zijn onlangs verkregen Vici-beurs. Een gesprek over Dagobert Duck, DNA-fouten en The Dark Ages of Genetics.

Hij ontbrak in de Volkskrant-lijst van ‘grootverdieners’ maar behoort evenmin tot de ‘kleine krabbelaars’. In de afgelopen jaren sleepte Joris Veltman vele miljoenen in de wacht. In 2012 ontving hij anderhalf miljoen aan Europese subsidie en in 2015 net zoveel met een Vici-beurs van NWO. De Volkskrant betoogde dat slechts een kleine groep onderzoekers het merendeel van de subsidie opslokt. Het Dagobert Duck-effect.

Veltman herkent een zeker sneeuwbaleffect, en ziet hoe eenmaal uitverkoren onderzoekers het geplaveide pad van een Veni via een Vidi tot een Vici doorlopen, maar dat neemt niet weg dat het Nederlandse financieringsstelsel in zijn ogen prima werkt. “Je wordt vergeleken met collega’s die allemaal in dezelfde fase van hun loopbaan zitten. Weet je hoe het er in een land als Italië aan toe gaat? Daar bepalen de hoogleraren op eigen houtje wie subsidie krijgt en wie niet. Wat wél een probleem is in Nederland, en daar had het in de Volkskrant over moeten gaan, is dat de overheid zo weinig geld besteed aan wetenschappelijk onderzoek.”

Hoe Veltman zijn academisch kapitaal heeft vergaard? Het is een kwestie van zaaien en oogsten, zegt de Heerlenaar, die afstudeerde als landbouwkundig ingenieur in Wageningen. “Behalve goede leermeesters is het belangrijk dat je als jonge onderzoeker de tijd krijgt om een studie op te zetten, te publiceren en subsidie aan te vragen. Ik ben vier jaar postdoc geweest, niet één jaar, zoals gewoonlijk. Dat heeft me op het goede spoor gezet, wat uitmondde in meerdere high impact-artikelen.”

Schuldig

Zijn “grote doorbraak” is de publicatie van 2010 in het vakblad Nature Genetics. Het stuk rekent af met de paradox: hoe kan het dat verstandelijke handicaps niet uitsterven? Mensen met deze aandoening krijgen immers zelden nageslacht en toch wordt steevast 2 procent van de bevolking ermee geboren. De clou: veel van deze handicaps zijn niet erfelijk maar het gevolg van nieuwe DNA-fouten.

De onderzoekers vergeleken de genen van de ouders met die van het gehandicapte kind, en ontdekten bij zeven van de tien kinderen genfouten die niet bij de ouders voorkwamen. De mutaties blijken tijdens de aanleg van zaadcellen te ontstaan, dus nog vóór de bevruchting.

De ouders waren opgelucht over de uitkomsten, want het experiment bewijst: een verstandelijke handicap is gewoon pech. Toeval. “Veel vrouwen voelen zich schuldig over dat wijntje dat ze te veel hebben gedronken, of de verfklus die ze beter hadden kunnen uitstellen. Onnodig dus.  Ze kunnen er niets aan doen. En wat het experiment ook laat zien: een volgend kind zal geen verhoogd risico lopen.” 

De onderzoekers maakten destijds gebruik van de geavanceerde technologie van exoom sequencing, die alle 20 duizend genen in één keer kan aflezen. Deze methode is inmiddels ingehaald door genoom sequencing. "Die techniek brengt niet alleen de genen maar het hele DNA in kaart”, zegt Veltman. “Daarmee zie je dat iedereen, gehandicapt of niet, gemiddeld zestig nieuwe DNA-fouten vanaf de geboorte meekrijgt. Niets aan de hand, een normale variatie die, als je het evolutionair bekijkt, functioneel kan zijn voor de overleving van de soort. Tenzij zo’n fout in het verkeerde gen zit en funest is voor de hersenontwikkeling.”

Onvruchtbaarheid

Toeval. Dat blijkt maar al te vaak een stoplap voor onwetendheid. Dus blijft de vraag: hoe toevallig zijn die fouten? “Dat komt in ons Vici-onderzoek aan de orde. We willen weten wanneer het risico op die mutaties hoger is dan normaal. Bekend is dat de leeftijd van de vader een rol speelt. Hoe ouder, hoe meer genfouten in het DNA van het kind. Bij mannen boven de zestig ligt dat aantal op tachtig. Maar goed, de leeftijd van de vader verklaart niet alles. Er is meer aan de hand.”

Veltman cum suis beperkte zich tot nog toe tot de spontane fouten die optreden in genen, maar dat zijn er maar een paar. Het merendeel ligt buiten de genen. “In wat we vroeger junk-DNA noemden, rotzooi, maar dat bestrijkt wel 99 procent van ons erfelijk materiaal. We weten daar nog weinig van, wat mij sterkt in de overtuiging dat we nog steeds in The Dark Ages of Genetics leven. Toch beseffen we stilaan dat het junk-DNA waardevolle informatie bevat. Ik verwacht dat we daar oorzaken vinden die relevant zijn voor de kinderen van wie we de herkomst van de handicap nog niet konden vaststellen.” 

Veltman zal zijn vizier tevens richten op mannelijke onvruchtbaarheid, waarvoor nog evidenter dan bij verstandelijke handicaps geldt: waarom sterft die aandoening niet uit? “Ook hier lijkt erfelijkheid geen grote rol te spelen maar misschien wel weer spontane fouten. Het is een aandoening waar genetici nog weinig onderzoek naar hebben gedaan, mede omdat er weinig betrouwbare testen beschikbaar waren. Ook hierbij zullen we de ouders van de mannen betrekken.”

Veltman heeft plannen om de techniek van genoom sequencing in Nijmegen en Maastricht grootschalig toe te passen in de patiëntenzorg. “Dat gebeurt nog nergens. Het is nu mede mogelijk doordat het DNA van een patiënt in kaart brengen steeds goedkoper wordt. Tien jaar geleden kostte dat ongeveer honderd miljoen, nu tweeduizend euro.”

 

Joris Veltman (1971, Heerlen)

1995      Afgestudeerd moleculaire wetenschappen in Wageningen

1999      UM-promotie op chromosomale afwijkingen bij hoofd- en halskanker

2000      Postdoc aan het UCSF Comprehensive Cancer Centre in San Francisco

2000      Onderzoeker humane genetica aan het Radboud UMC

2012      ERC grant: anderhalf miljoen euro

2013      Hoogleraar humane genetica in Nijmegen

2014      Deeltijd-hoogleraar klinische genetica in Maastricht

2015      Vici-beurs: anderhalf miljoen euro

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)