Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Een moord plegen terwijl je slaapwandelt

Een moord plegen terwijl je slaapwandelt

Photographer:Fotograaf: Think Stock

Congres over patiënten en criminelen die stoornissen simuleren

Een whiplash voorwenden om een schadevergoeding op te strijken of ‘boze stemmen’ opvoeren om uit de gevangenis te blijven. Malingeren, jargon voor de kluit belazeren, komt vaker voor dan gedacht. Zo hebben in de Verenigde Staten nog nooit zoveel veteranen een uitkering aangevraagd vanwege posttraumatische stressklachten. Dat bleek op een congres, georganiseerd door Maastrichtse rechtspsychologen.

Het is een spannende dag voor John en Linda de Mol. De ‘afpers-opa’, die hen ruim een jaar lang heeft geterroriseerd, verschijnt vandaag (18 juni) voor de rechter. De man uit Zeist eiste vijf miljoen en dreigde Linda en haar kinderen iets aan te doen. In maart barstte de 70-jarige chanteur in de rechtszaal in huilen uit, hij had de tijd graag terug willen draaien. Een maand later kwam hij ineens op vrije voeten. Uit een rapportage van een psychiater en een psycholoog zou blijken dat hij lijdt aan dementie.

De ziekte zou de voorste delen van zijn hersenen hebben beschadigd, zo had onderzoek uitgewezen. De Maastrichtse rechtspsycholoog Marko Jelicic twijfelt ernstig aan het verhaal. “De werkwijze van de afpers-opa past niet goed bij dementie”, schreef hij een paar weken geleden in zijn blog. “Al helemaal niet bij dementie die de voorste hersendelen aantast. Deze gebieden zijn essentieel voor het maken van plannen en het corrigeren van fouten. (…) Gelukkig zijn er tests waarmee je tamelijk precies kunt vaststellen of een verdachte echt aan dementie lijdt of het alleen maar veinst.”

Wie daar meer over wil weten, besluit Jelicic in zijn blog, is welkom op de conferentie op 11 en 12 juni in Maastricht. Die conferentie was dus vorige week in het Crowne Plaza Hotel en ging over malingeren oftewel het simuleren van ziekten of stoornissen. In de lobby komt Jelicic er nog even op terug. “Als de frontale kwab is aangetast, maak je een puinhoop van je leven, ben je de controle kwijt, reageer je impulsief en kun je echt geen weldoordachte plannen maken.” Eerder deden de Chileense oud-dictator Pinochet en nazi-kampbeul Demjanjuk een poging om dementie te veinzen. Pinochet voorkwam zo uitlevering aan Spanje, maar Demjanjuk had minder succes met zijn toneelspel.

Ritalin

Malingeren speelt vaak een rol bij forensische kwesties, aldus Jelicic. “Dan heb je het over verdachten die klachten overdrijven om strafvermindering te krijgen, of om ontoerekeningsvatbaar te worden verklaard. Die laatste strategie komt trouwens steeds minder vaak voor. Tegenwoordig is het de kunst om strafvermindering te krijgen zonder in een TBS-kliniek te belanden. TBS is niet langer geliefd omdat het verblijf steeds vaker wordt verlengd.”

De meest bizarre verhalen passeren de revue, waarbij niet alleen stoornissen als excuus dienen. Een vrouw, lid van een schietvereniging, had een man ’s nachts neergeschoten. Ze beweerde dat ze dat al slaapwandelend had gedaan. Ze had de wapenkluis geopend, het geweer gepakt, geladen en vijf schoten gelost (voor elk schot moest het wapen opnieuw worden geladen). Daarna was ze weer gaan slapen en de volgende dag kon ze zich helemaal niets van het voorval herinneren. Niet aannemelijk, oordeelde het hof.

Liegen en bedriegen gebeurt evengoed in civiele zaken, in de regel om een schadevergoeding of uitkering  op te strijken. “Je wordt van achteren aangereden, voelt dat je last hebt van je nek en dikt die klachten aan om de diagnose whiplash te krijgen. Wat ook voorkomt, is dat mensen ADHD simuleren om de op recept verkregen ritalin op de zwarte markt te verkopen.”

Ook deze categorie kent wonderlijke casussen. “In een villadorp bij Eindhoven reed een man tegen een boom. Hij was er slecht aan toe en het leek alsof hij leed aan Alzheimer. Tijdens de verschillende testen viel hij door de mand, maar als rechtspsycholoog probeer je liefst meerdere soorten bewijs te verzamelen. We ontdekten toen op internet dat hij elke week op de tennisbaan stond. Ook bleek hij actief als hockeycoach en had hij een petitie op poten gezet om de plaatselijke muziekschool te behouden. En niet op de laatste plaats had hij twee jaar eerder een arbeidsongeschiktheidsverzekering afgesloten, die hij na het ongeluk van plan was te cashen.”

Claimcultuur

De testen zijn steeds betrouwbaarder geworden, al verschilt dat per stoornis. Epilepsie is niet makkelijk te verifiëren, maar geheugenproblemen wel, zegt Jelicic. Dat geldt ook voor hallucinaties, voor ‘boze stemmen’ die delictplegers hebben aangezet tot een misdrijf. “Simulanten hebben de neiging om te overdrijven en op symptoomlijsten elke vraag met ‘ja’ te beantwoorden. Ja, ze horen de stemmen de hele dag, wat in feite zelden het geval is. En ja, ze herkennen zo ongeveer alle symptomen, ook de uiterst zeldzame. Een probleem is tegenwoordig dat slimme advocaten hun cliënten voorbereiden op de test, waardoor ze minder snel ontmaskerd worden. Op het congres gaat het onder andere over de fine tuning van de testen. Je wilt niet dat mensen met echte klachten worden weggezet als bedriegers. Dat is zo ongeveer het ergste wat je als forensisch psycholoog kan gebeuren.”

Hoe vaak simuleren precies voorkomt is moeilijk te zeggen, ook omdat de rasechte bedriegers onder de radar blijven. “Vanwege de claimcultuur dachten we vroeger dat het een typisch Amerikaans fenomeen was. Je zag daar dus echt gevallen waarbij mensen op de snelweg de auto in z’n achteruit zetten om een klap in de nek te krijgen. Malingeren gebeurt in de VS in 20 procent van de strafrechtzaken en 30 procent van de civiele kwesties, schat men. Inmiddels weten we dat het ook in Nederland vaker voorkomt dan we dachten. Iedereen doet het, man, vrouw, oud, jong, arm en rijk. Je ziet geen duidelijke verschillen.”  

Oorlogsgeweld

Een groep die in de Verenigde Staten de gemoederen bezig houdt, zijn de oorlogsveteranen. Op het congres houdt Richard McNally daarover een boeiend betoog. Hij is hoogleraar psychologie aan Harvard, gespecialiseerd in onder meer angststoornissen en het posttraumatisch stressyndroom (PTSS). Dat laatste ontstaat na ingrijpende gebeurtenissen en komt tot uiting in onder meer nachtmerries, herbelevingen, emotionele vervlakking, prikkelbaarheid, slaapproblemen.

McNally spreekt van een mysterie: meer Amerikaanse soldaten dan ooit vragen een uitkering aan op grond van PTSS-klachten, terwijl het aantal doden of gewonden in de recente oorlogen in Irak of Afghanistan lager is dan in voorgaande conflicten. Om precies te zijn sneuvelden in Irak en Afghanistan 270 soldaten per 100 duizend. In Vietnam waren dat er 670 en tijdens de Tweede Wereldoorlog 2500. De Amerikaanse burgeroorlog was verreweg het meest verwoestend met 16.470 doden. Misschien tellen de recente oorlogen meer gewonden dan vroeger, vraagt McNally? Nee, zowel de aantallen killed in action als wounded in action zijn gedaald.

Toch heeft bijna de helft een uitkering aangevraagd vanaf 2012, terwijl vroeger een op de zeven dat deed. Twee keer zoveel aanvragen zijn inmiddels gehonoreerd, met name voor oorsuizen, gehoorschade en PTSS. Malingeren lijkt onmiskenbaar een rol te spelen, concludeert McNally. In een dossieronderzoek onder honderd patiënten die beweerden PTSS na Vietnam te hebben opgelopen (zelfs na 1999 vroegen nog veel van deze veteranen een uitkering aan), bleek dat slechts 41 procent van hen een traumatische gebeurtenis had meegemaakt; 32 procent had een functie ver van het oorlogsgeweld; en 7 procent was nooit in Vietnam geweest of had nooit in het leger gezeten. Het is maar één van de studies die op zijn minst de indruk wekken dat simuleren aan de orde van de dag is onder veteranen.

Schaamte

Malingeren draait meestal om wat Amerikanen faking bad noemen, je ongezonder voordoen dan je bent. Maar er bestaat ook nog zoiets als faking good. Denk aan de Duitse piloot die het toestel van German Wings in de Alpen liet neerstorten, zegt onderzoeker Ingrid Candel, tevens therapeut bij U-center in Epen. Omdat hij niets liever wilde dan blijven vliegen heeft hij wellicht zijn depressieve klachten tegenover de bedrijfsartsen gebagatelliseerd.

Om meer zicht te krijgen op het aantal patiënten dat zich beter voordoet dan ze zijn, heeft Candel een onderzoek gedaan onder 318 patiënten in U-center; de deelnemers deden vóór hun behandeling de zogeheten supernormality test. Wie te vaak opties als ‘Ik voel me extreem goed’ aankruist, geldt als een simulant. Tegelijk vulden de patiënten voor en na de therapie een klachtenvragenlijst in. Wat bleek: 42 van de 318 deelnemers deden zich beter voor dan de behandeling later uitwees. Opvallend: onder die 42 patiënten waren er relatief veel verslaafd, meer dan de helft. “Ze schetsen een rooskleuriger beeld omdat ze zich schamen voor hun verslaving, vooral de alcoholisten. Als je vraagt hoeveel ze drinken op een dag, zeggen ze: ‘Ach, een paar glaasjes.’ Faking good lijkt de therapie geen goed te doen. Al blijft dat enigszins onduidelijk omdat deze patiënten waarschijnlijk ook de klachtenvragenlijst na de behandeling niet betrouwbaar invullen.”

Om terugval te voorkomen hebben alcoholverslaafden een blaasapparaat mee naar huis gekregen, gekoppeld aan een iPhone. De telefoon stuurt de uitkomst meteen door maar maakt ook een foto -  als bewijs dat de simulant zelf heeft geblazen. “Het instrument, dat voor het eerst in Nederland wordt gebruikt, dient als een stok achter de deur. Terugvallen is pijnlijk, ook daar schamen deze patiënten zich voor.”

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)