Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

In de greep van de angst

In de greep van de angst

Studium Generale nodigt socioloog Frank Furedi uit

We zien overal gevaren, denken in worst case scenario’s en durven geen risico’s meer te nemen. Dat beweerde socioloog Frank Furedi, afgelopen maandag in de aula van de Minderbroedersberg. Hij had zijn “bullshit-map” niet bij zich, maar aan absurde voorbeelden geen gebrek.

Uitgaan van het worst case scenario. Vroeger was dat niet meer dan een gedachte-experiment. In onze hedendaagse cultuur daarentegen is doemdenken de norm geworden voor ons handelen, zegt Frank Furedi. “Kijk naar het weerbericht. Als kind vond je dat saai en ging je even een ijsje halen. Nu is het spannende televisie met waarschuwingen voor extreem weer. Als je die allemaal serieus neemt, kom je je huis niet meer uit, laat staan dat je toezegt om een lezing te geven in Maastricht.”

Onze westerse cultuur bevindt zich in de greep van de angst, betoogt Furedi, terwijl hij met bril in de hand ontspannen het publiek toespreekt in de aula. Er zitten meer studenten dan medewerkers in de zaal, voornamelijk van de faculteit cultuur- en maatschappijwetenschappen. Daar is het werk van de hoogleraar sociologie (universiteit van Kent) onderdeel van het curriculum. De Brit van Hongaarse afkomst toont zich een bedreven spreker die zijn beweringen garneert met actuele zaken, die hij verzamelt in zijn “bullshit-map”. Ook luistert hij zijn verhaal royaal op met persoonlijke ervaringen. Zijn zoon en grootmoeder haalt hij er zo vaak bij dat de bijeenkomst een welhaast intiem karakter krijgt.

“Is er iemand hier in de zaal verliefd?” Een jongen op de eerste rij steekt weifelend zijn hand op. Furedi veronderstelt dat hij een betreurenswaardig sujet moet zijn. “Loop maar eens een boekhandel in de Verenigde Staten binnen, ga naar de zelfhulp-afdeling, en je ontdekt titels als Why Love Is So Dangerous?. Mijn favoriete boek gaat over de riskante liefde voor huisdieren, ik heb het laatst mijn zoon cadeau gedaan, al nam die het serieuzer dan de bedoeling was. De strekking: kijk uit dat je niet te veel van je huisdier gaat houden. Als je kat niet meer thuiskomt, loop je het risico op een existentiële crisis.”

Op globaal niveau is het al niet anders. De millenniumbug, de Mexicaanse griep, het een nog desastreuzer dan het andere maar het loopt steeds met een sisser af. De Mexicaanse griep zou in het ergste geval tachtigduizend slachtoffers maken, berichtte de BBC aanvankelijk. “Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie, dol op het woord ‘pandemie’,  konden het er zelfs meer worden. Ik hoorde de directeur, die kort daarvoor de dreiging had verhoogd van fase vier naar vijf, letterlijk zeggen: ‘All of humanity is under threat.’ Dat is nogal wat. Maar het kan nog erger, en wel door allerlei afschrikwekkende zaken aan elkaar te knopen. Zo kreeg ik laatst een uitnodiging van het MIT, toch geen bullshit-instituut, voor een cursus over Pandemics and Terrorism.”

 

Rumsfeld

Mensen zijn gezonder dan ooit, leven langer dan ooit en toch is de wereld - in de huidige perceptie - nog nooit zo’n gevaarlijke plek geweest. Veiligheid is een waarde in zichzelf geworden. “Vroeger ging het erom dat de spoorwegen je van A naar B brachten. Tegenwoordig hoor je de directeur op televisie benadrukken dat de trein het veiligste vervoermiddel is. Ander voorbeeld. Ik zocht een school voor mijn zoon in Kent. Je moet weten dat Kent de veiligste plek op aarde is, op het saaie af. Je zou haast wensen dat er meer criminaliteit was. De directeur begint te zeggen: ‘Onze school is een veilige school.’ Je kunt me ouderwets vinden maar wat ik het belangrijkste vind: kunnen de leraren een beetje lezen en rekenen, kunnen ze mijn zoon verantwoord onderwijs geven.”

Het heeft ook consequenties voor ons mensbeeld. Mensen zijn zwakke, breekbare schepselen die zich staande moeten houden in een gevaarlijke wereld. “De term ‘kwetsbaar’ hoorde ik als tiener nooit. Nu praat men zelfs over ‘de kwetsbaren’; het maakt kennelijk de identiteit uit van een zekere groep mensen. Wie worden daarmee bedoeld? Kinderen, ouderen, vrouwen, minderheden, immigranten, gehandicapten en zo kan ik nog wel even doorgaan. Iedereen blijkt kwetsbaar.”

Vooraanstaande sociologen als Zygmunt Bauman en Ulrich Beck houden ons voor dat wetenschap en technologie een wereld hebben gecreëerd vol onbeheersbare gevaren. Vroeger waren er evengoed bedreigingen als natuurrampen, maar die kwamen ‘van buiten’. De moderne gevaren daarentegen - Tsjernobyl, terrorisme of het broeikaseffect - zijn het resultaat van menselijk handelen. En de gevolgen zijn niet te overzien.

Furedi: “Sinds de Grieken denken we dat we de wereld enigszins kunnen begrijpen en beheersen. Kennis gold juist als het instrument bij uitstek om enige controle te verwerven en de onzekerheid te verdrijven. Maar nu schiet die dus tekort, aldus Beck. Sterker nog: het lijkt erop dat we ons meer laten leiden door wat we niet weten dan wat we wel weten. In 2002 werd voormalig minister van Defensie Donald Rumsfeld gevraagd naar de reden van de inval in Irak, aangezien er geen massavernietigingswapens waren gevonden. Hij zei: ‘De afwezigheid van bewijs is niet het bewijs van afwezigheid.’ Het feit dat er geen wapens waren aangetroffen, was juist het probleem. Het toonde hoe goed Saddam Hoessein ze verborgen had, hoe sluw hij was.”

Tijdens dezelfde persconferentie op het NAVO-hoofdkwartier sprak Rumsfeld ook zijn legendarische woorden: There are known knowns. There are things we know that we know. And there are known unknowns. That is to say, there are things that we now know we don’t know. But there are also unknown unknowns, there are things we do not know we don’t know.

Ze zijn van een (onbedoelde) poëtische schoonheid, maar wat staat er eigenlijk? Furedi: “Dat we pas echt bang moeten zijn voor de dingen waarvan we niet eens weten dat we ze niet weten. Het lijkt alsof ik jullie in de maling neem maar niets is minder waar. Het doet denken aan de Middeleeuwen toen heksen met een duivelsteken op de brandstapel werden gegooid. Heksen zonder teken waren echter het meest gevaarlijk. Want die herkende je niet.”

 

Californië

Waar komen de angst en onzekerheid vandaan? Volgens Furedi ligt de oorsprong in de jaren zeventig toen het vertrouwen in de politiek begon af te brokkelen. Politiek in algemene zin welteverstaan: het vermogen om te handelen, om de werkelijkheid naar je hand te zetten. Als dat geloof wegebt, dringt zich de angst op. Die heeft inmiddels vaste voet gekregen in alle partijprogramma’s. Politieke partijen onderscheiden zich niet langer door het wereldbeeld dat ze voorstaan maar door de specifieke angsten die ze uitdragen. Rechts waarschuwt steeds voor zaken als immigratie en criminaliteit, terwijl links angst inboezemt via het milieu.”

De vraag waar de angst vandaan komt, valt ook geografisch te beantwoorden. Namelijk uit Californië. Furedi wijt het aan de hypergeïndividualiseerde samenleving “waar veel mensen geen idee hebben wie hun buren zijn. Angsten raken daar ‘geprivatiseerd’ waardoor ze in de verbeelding enorme afmetingen krijgen. Van Californië verspreiden ze zich verder over het westen. Eerst springen ze over naar de oostkust van de VS, dan duiken ze zo’n vier maanden later op in Groot-Brittannië om een poos later in Scandinavië en Nederland te verschijnen. Nog eens een half jaar daarna maken de mediterrane landen er melding van.”

De Brit komt al jarenlang in Nederland. De eerste keer was hij blij verrast over het ontspannen klimaat. “Ik was met mijn zoon in Oostende (het zij hem vergeven, red.) en genoot van alle kinderen die er vrijelijk rondrenden. Ik gaf m’n zoon een duw in de rug en zei: ‘Ga spelen, gedraag je als een normaal kind.’ Sindsdien echter lijkt Nederland elk jaar meer op Groot-Brittannië. Met al zijn angsten en zorgen.”

 

Maurice Timmermans

Frank Furedi (1947, Hongarije)

Na de mislukte opstand tegen het communisme in 1956 ontvluchtten zijn ouders Hongarije en zetten koers naar Canada, waar Furedi politicologie studeerde aan de McGill universiteit. Hij gold toen al als dwars en omstreden, was lid van de radicale studentenbeweging en richtte later - tijdens zijn promotieonderzoek in Londen - de Revolutionary Communist Party op.

In de loop der jaren echter lijken zijn links-radicale ideeën verdrongen door rechts-conservatieve overtuigingen, met name vanwege zijn kritische houding tegenover de milieubeweging en zijn pleidooi voor een herwaardering van gezag (in het gezin, op school en in de politiek). Furedi, nu hoogleraar sociologie aan de universiteit van Kent, heeft een aanzienlijke schare bewonderaars die hem op de voet volgt. Furedi is niet alleen een veelschrijver maar figureert ook veelvuldig in de media.

Bekende werken zijn: Culture of Fear (1997), Paranoid Parenting (2001), Therapy Culture (2003). Eind vorig jaar verscheen Wasted: Why Education Isn’t Educating. Op dit moment legt hij de laatste hand aan een boek over “the rise of the fear market in contemporary society”, zo meldt hij op zijn website.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)