Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Een enzym met twee gezichten: de jeugd en de dood

Een enzym met twee gezichten: de jeugd en de dood

Photographer:Fotograaf: StockExchange

Studenten zetten congres op poten over het eeuwige leven

Hoe oud kan een mens worden? Behoort onsterfelijkheid tot de opties? Levensverlenging is hét doel van veel peperduur medisch onderzoek. Maar is dat eigenlijk wel wenselijk? Het is een van de vragen die aan bod komen op het door studenten georganiseerd symposium Onsterfelijkheid, een lot erger dan de dood?

Onder de oppervlakte van Afrikaanse en Aziatische woestijnen leven molratten die extreem oud worden. Gewone ratten worden een jaar of vier maar molratten halen met gemak de dertig, zo meldde vorige maand het vakblad Bionieuws. De dieren trokken in eerste instantie de aandacht van ethologen omdat ze samenleven als bijen - met een koningin, harde werkers en soldaten. Daarna ontdekten biologen en medici een andere opvallende eigenschap: ze vertonen nauwelijks tekenen van veroudering. Ze hebben niet het eeuwige leven maar ze blijven wel tot hun dood energiek; beschadigde weefsels vernieuwen zich razendsnel. Van dit dier zouden we veel kunnen leren over het vertragen of stilleggen van ons eigen verouderingsproces.

“De vraag is: willen we dat, zegt Tjard de Cock Buning, hoogleraar toegepaste ethiek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. De ethicus is zich bewust van het hoge retorische gehalte van deze vraag. Wie wil nou niet ouder worden? “Ik denk dat ik in Maastricht de controversieelste spreker zal zijn.”

De Cock Buning is een van de vier deskundigen die een lezing houden op het symposium over onsterfelijkheid. Het is voor de derde keer dat de studenten van de master Arts Klinisch Onderzoeker dit zogenoemde CISS-congres (Clinical Investigator Science Symposium) organiseren. De master leidt op tot intermediair tussen artsen en onderzoekers oftewel een deskundige die op de hoogte is van de laatste stand van de wetenschap én precies weet waar specialisten in het ziekenhuis behoefte aan hebben.

Niet alleen in het ziekenhuis maar in alle regionen van de samenleving ziet De Cock Buning een hang naar beheersing, naar controle. “We accepteren geen enkel risico meer. We willen alles beheersen, of we nou op vakantie zijn of in het ziekenhuis liggen. Alles moet geneesbaar zijn. Burgers die een MRI-scan willen, vertrekken net zo makkelijk naar Duitsland, als het in Nederland niet kan.”

Doen we er wijs aan om zoveel energie en geld te besteden aan het uitbannen van ‘ouderdomsziektes’ en daarmee aan het verlengen van het leven? “Het lijkt mij niet zinvol. De gevaren van vergrijzing en overbevolking zijn evident, onze wereld kan die druk uiteindelijk niet dragen. Bovendien kun je je afvragen of we ons belastinggeld niet beter kunnen besteden dan aan peperduur, high-tech medisch onderzoek. Nee, dit is geen populaire boodschap. Je wordt al snel beschuldigd van zwartkijkerij.”

De titel van zijn lezing luidt: Extending life, so exciting, but is there a moral border? Dus toch opwindend? “Ja, net zoals ik een kunstwerk spannend kan vinden. Dat betekent niet dat ik het wil hebben. Zo zou je ook kunnen genieten van kennis. De redenering dat alle kennis, historisch gezien, vroeg of laat wordt toegepast, vind ik een dooddoener. Fatalistisch ook. In de trant van: laat maar gebeuren want we hebben er toch geen invloed op. Ik geloof dat we wel iets te zeggen hebben over de inrichting van onze samenleving. We vinden toch ook dat mensen niet met vuurwapens over straat mogen lopen, en dan gebeurt het toch ook niet?”

 

Moordwapen

Ook dr. Roderick Beijersbergen, divisieleider bij het Nederlands Kanker Instituut, plaatst kanttekeningen bij de al te menselijke wens om zo oud mogelijk te worden. “Alle zoogdieren kennen een maximum leeftijd. Te veel oudere dieren kunnen een belasting vormen voor de gemeenschap en de overlevingskansen van de jongere leden verminderen. Wij mensen denken wel eens dat we deze evolutionaire mechanismen zijn ontstegen en de gevolgen kunnen opvangen. Maar zie de problemen waar wij tegenwoordig voor staan: de groep ouderen wordt zo groot dat het werkend deel van de bevolking moeite heeft om de pensioenlasten op te brengen. Terwijl de gezondheidszorg op zoek is naar personeel om al die ouderen te verzorgen.”

Het klinkt aantrekkelijk om oneindig te leven maar het is nu eenmaal een feit dat leven betekent dat je schade oploopt, aan eiwitten, cellen, weefsels, en zelfs aan organen. Probeer je deze processen te beïnvloeden, dan kleven daar steevast schaduwkanten aan. In de Verenigde Staten gebruiken mensen een groeihormoon om er jonger uit te zien, maar niet zonder risico op nare bijverschijnselen waaronder kanker wellicht.”

Eind vorige eeuw leek de sleutel tot het eeuwig leven gevonden: telomerase. Dit enzym voorkomt dat normale cellen doodgaan na pakweg vijftig delingen, en stelt ze in staat om zich eeuwig te delen. Deze cellen heten dan ‘immortal’. Het was de Australische Elizabeth Blackburn die het stofje ontdekte en daarvoor in 2009 de Nobelprijs kreeg. Een mooie prestatie, ook al bleek het enzym niet de poort tot de onsterfelijkheid.

Sterker nog: telomerase heeft twee gezichten. Het lijkt een bron van vernieuwing maar het gedraagt zich tegelijk als een moordwapen. Beijersbergen noemt het “de wortel van al het kwaad”. Wat is het geval: het enzym zit ook in kankercellen en maakt dat een gezwel onbeperkt kan groeien. Blackburn beweert dat kankercellen zelfs “verslaafd zijn aan telomerase”. Zonder het enzym sterven de kwaadaardige cellen binnen een paar dagen af.

“Kat in het bakkie, denk je dan”, beaamt Beijersbergen. “Als je weet dat het stofje de tumor aandrijft, dan is het een kwestie van een telomeraseremmer toedienen en weg tumor. Maar zo simpel is het niet. Een geschikt middel ontwikkelen blijkt lastig. Dit stofje moet precies passen op het enzym en hem onschadelijk maken. Dat valt niet mee.”

Daar komt bij dat tumorcellen de meest kwaadaardige eigenschappen in zichzelf verenigen. “Je zou kunnen zeggen dat deze cellen, in een soort mini-evolutie, als fittest uit de bus komen. De tumorcellen wachten ze niet op signalen van buiten maar delen ze zich vanzelf. Bovendien trekken ze zich niets aan van buurcellen die vragen om minder hard te groeien. Zie het als een gemeenschap waarin tumorcellen zich asociaal gedragen. Zou een normale cel zo ontsporen, dan wordt hem verzocht om zelfmoord te plegen, maar ook dat weigeren kankercellen.

 

Salmonella

Bestraling en chemotherapie verhogen de overlevingskansen van kankerpatiënten, zeker, maar ze schieten in zekere zin tekort bij de bestrijding van tumoren. Die herbergen namelijk een kern, een zogeheten zuurstofarm gedeelte, waar de beide behandelingen weinig vat op hebben. Dat vergroot het risico dat na de therapie restcellen in het lichaam achterblijven en dat de tumor na een aantal jaren terugkeert, zegt Hester Ettaieb. Ze is een van de drie AKO-masterstudenten die vanwege een opvallend goede jaarscriptie uitgenodigd zijn om een voordracht te houden.

Ettaieb heeft een literatuurstudie gedaan naar een veelbelovende methode om de zuurstofarme kern van een tumor aan te vallen, en wel door er bacteriën op af te sturen. “Frenemies noem ik ze, ofwel friendly enemies. Van Salmonella-bacteriën kun je normaal gesproken ziek worden maar als je ze genetisch verbouwd, veranderen ze in bondgenoten.”

In de jaren vijftig al was het gunstige effect van bacteriën bekend, alleen kon men ze toen nog niet genetisch modificeren. De bacteriën hielpen niet alleen de tumor om zeep maar ook het proefdier. “Inmiddels is er een trial bij mensen uitgevoerd. En het probleem is dat de bacteriën na injectie niet allemaal de plaats van bestemming bereiken. Bij muizen is dat wel het geval, de organismen houden van een zuurstofarme omgeving en belanden als vanzelf in de tumor. Bij mensen lijkt er sprake van een afweerreactie aangezien patiënten last kunnen krijgen van misselijkheid en koorts.”

In de toekomst moeten de bacteriën wel de eindbestemming bereiken, niet met lege handen maar met een rugzakje aan medicatie. Deze methode zal de andere twee behandelingen niet overbodig maken, een combinatie levert het beste resultaat, zegt Ettaieb. “En zoveel is duidelijk: de overlevingskansen zullen dan ontzettend toenemen.”

 

Maurice Timmermans

Het CISS Symposium is op vrijdag 2 juli, van 9.00 tot 17.00 uur, UNS 50, Blauwe zaal

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)