Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

“Op tv komen is niet de zin van het leven”

“Op tv komen is niet de zin van het leven”

Photographer:Fotograaf: Stock Exchange

Lezing van filosoof Joep Dohmen over middelmatigheid en zelfontplooiing

Hou op met anderen te overtroeven en probeer te “excelleren” als mens! Vraag je af wat je voor anderen kunt betekenen. Dat zal prof. Joep Dohmen betogen in zijn lezing Het taboe van de middelmatigheid, georganiseerd door Studium Generale.

Het was op een zaterdagochtend in maart, twee jaar geleden, toen filosoof Joep Dohmen in de Volkskrant een brief las van een man (50) die naar eigen zeggen lijdt aan zijn middelmatigheid. Al zijn leven lang wil hij uitblinken in "het een of ander" en hij heeft weliswaar "wat talentjes" bij zichzelf ontdekt maar daar neemt hij geen genoegen mee. Hij vind het moeilijk om zich "neer te leggen bij zijn middelmatigheid". Hij ervaart het als een dilemma en vraagt de Volkskrant-lezers om raad.

"Toen ik de brief las, dacht ik onmiddellijk: dit is het! Dit drukt perfect uit in wat voor sfeer veel mensen leven", zegt Dohmen, die het ingezonden stuk gebruikte als raamwerk van zijn laatste boek Brief aan een middelmatige man (2010). Daarin hekelt hij de levenshouding van presteren, excelleren, beter zijn dan anderen, succesvol zijn, beroemd worden. Die past in de huidige neoliberale samenleving, meent hij, waarin het vrije marktdenken en concurrentie de boventoon voeren. De bijbehorende moraal is er een van "zelfbeschikking en niet-inmenging". Oftewel: ik doe wat ik wil en daar hebben anderen niets mee te maken.

Dit doorgeschoten individualisme vindt zijn oorsprong in de jaren zestig toen mensen zijn losgeweekt uit traditionele kaders en bijbehorende rolpatronen. In de strijd tegen autoritaire gezagsverhoudingen viel tegelijk een alomvattende orde weg met al zijn religieuze en morele waarden, rituelen, gewoonten en omgangsvormen.

Daarvoor in de plaats kwam vanaf de jaren tachtig de zogeheten posttraditionele samenleving, waarin het dagelijks leven sterk wordt beïnvloed door de markt (die voortdurend behoeften aanwakkert), de media (die onophoudelijk informatie rondpompen), en de experts.

“Op allerlei terreinen zijn we tegenwoordig afhankelijk van deskundigen,. Niet alleen de technicus, de arts en de wetenschapper bepalen wat goed voor ons is, maar ook de therapeut, de coach, de consulent, adviseur. Als je relatie drie keer uitgaat, begint je omgeving zich zorgen te maken en stelt al snel voor om hulp te zoeken. Wist je dat je tegenwoordig ook naar een lovelifecoach kunt?”

 

Zelfzorg

Een groeiende groep mensen ervaart het leven met al zijn keuzemogelijkheden als een "dagelijks gevecht", schrijft Dohmen, die spreekt van “kiespijn”. Juist ook omdat een zinvol kader ontbreekt waarbinnen je kiest. Moraal en zingeving is voor erbij, iets wat je maar in je eigen tijd doet. En zelfontplooiing, dat al te vaak wordt verward met een lifestyle, betekent niet veel anders dan succesvol zijn.

Wie wil weten waarin een en ander kan uitmonden, leze de boeken van Michel Houellebecq, adviseert Dohmen. Daarin schetst de Franse auteur een gruwelscenario van de nabije toekomst: in zichzelf gekeerde individuen die als elementaire deeltjes langs elkaar heen leven, nauwelijks intiem zijn met anderen en eenzaam sterven. “De dagelijkse routine bestaat uit werken, tv kijken, een pornofilm voor het slapen gaan, en dan het licht uit. Elke dag opnieuw.”

Hoe valt dit te voorkomen? Door een eigen, waarachtige levensstijl te ontwikkelen, zegt Dohmen. In zijn eerdere boeken noemde hij dat zelfzorg, of levenskunst. De hamvraag luidt: wat wil ik met mijn leven? Dat vereist een zelfonderzoek, naar onze diepste motivatie, ons verleden, morele oriëntatie en verlangen.

Dohmen kent het uit eigen ervaring. “Ik was in de jaren negentig hoofdredacteur van Filosofie Magazine, wat me steeds minder bevredigde. Ik was alleen nog maar aan het managen zonder inhoudelijk bezig te zijn. Ik wilde weg, terug naar de filosofie, ideeën ontwikkelen. Ik heb me toen grondig afgevraagd wat ik belangrijk vind, waar ik goed in ben. Ik vond dat het geluid van zingeving ontbrak in het publieke debat en wilde bijdragen aan de oplossingen voor de identiteitsproblemen waar mensen mee kampen.”

Het doel van het leven is niet op tv komen, zegt Dohmen, maar een beter mens worden. “Orden je verlangens. Zoek uit waar je echt om geeft. Eigen je het leven toe. Vraag je af hoe je wilt worden, wie je wilt zijn en wat je belangrijk vindt. Een levenshouding maakt je weerbaar tegen de slagen van het lot en geeft richting. ” Maar bedenk, schrijft Dohmen, dat zelfkennis niet ontstaat door introspectie maar via de omweg van de ander, door jezelf te spiegelen aan anderen. Het vraagt ook om oefening en onderhoud.

 

Amusement

Dohmen beschouwt levenskunst als het fundament voor een nieuwe publieke moraal en pleit voor “een cultuur van het zelf”. Daarin is vorming een taak waarvoor mensen verantwoordelijkheid dragen. Geen navelstaarderij maar een opdracht waarin de ander een hoofdrol speelt, vandaar dat Dohmen spreekt van sociale zelfontplooiing. “Besef dat anderen, je collega’s in het bedrijf, ook mensen zijn van vlees en bloed, die je nodig hebt om samen iets te bereiken. En gebruik ze niet als middel om zelf rijk te worden.”

Dohmen is “gematigd optimistisch” voor de toekomst. “Ik kan me niet permitteren om domweg optimistisch te zijn. Het geluid van zingeving is nog steeds zwak en de tegenkrachten, zoals de terreur van het amusement, zijn sterk. Maar ik zie ook veel mensen die bereid zijn om hun leven te veranderen, waarbij ze soms alles aangrijpen. In de jungle van de zingeving zit veel flauwekul en beunhazerij.”

Daarnaast is hij betrokken bij het humanistisch vormingsonderwijs (een levensbeschouwelijk vak dat op eenderde van de basisscholen wordt gegeven, red.) “waar veel rectoren en leraren enthousiast over zijn. Eerst was er godsdienstles, toen maatschappijleer en daarna een leemte, want we wilden niet paternalistisch doen tegenover onze kinderen. Inmiddels zijn velen overtuigd geraakt van het belang van een eigen levenshouding.”

Van het huidige kabinet, waarin alles draait om zakelijkheid en winst, verwacht Dohmen niets. “Als je je inzet voor sociale zelfontplooiing en mensen met elkaar probeert te verbinden, word je al snel weggezet als iemand met linkse hobby’s. Ik verlang naar een humaan klimaat, naar openheid, tolerantie.”

 

Aan het eind van zijn laatste boek geeft Dohmen de middelmatige man antwoord, of beter, leest hem genadeloos de les. "Waarom wilt u niet goed zijn precies in datgene wat u echt van belang vindt in uw leven?" En: "Uw diagnose verraadt dat u slachtoffer bent van onze Idols-cultuur en niet meer ziet hoe u zou kunnen excelleren als mens."

 

Maurice Timmermans

Lezing van filosoof Joep Dohmen: op donderdag 6 oktober (20.00 uur) in de aula Minderbroedersberg 4-6

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)