Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Stoepsteentjes voor elke gedeporteerde

Stoepsteentjes voor elke gedeporteerde

Photographer:Fotograaf: Joey Roberts en archief Fred Grünfeld

Ze worden Stolpersteine genoemd, kleine steentjes in het trottoir voor een pand, ter nagedachtenis aan de mensen die in de Tweede Wereldoorlog uit hun huis werden gehaald en weggevoerd naar de Duitse vernietigingskampen. Struikelsteentjes, in het Nederlands. Het oorspronkelijk Berlijnse initiatief van kunstenaar Gunter Demnig, begonnen in 1994, groeit uit tot een Europese onderneming. Deze week is ook Maastricht aan de beurt. De eerste 22 steentjes van 10 bij 10 centimeter worden vrijdag 22 juni geplaatst.

Het idee om ook in Maastricht met dit project aan de gang te gaan komt van Fred Grünfeld, hoofddocent internationale betrekkingen bij de rechtenfaculteit maar vooral ook bewoner van een van de panden waaruit joden zijn afgevoerd. Niet dat hij dat wist toen hij het kocht, in 1984. Bosscherweg 185 was gewoon een mooi Jugendstil huis uit 1907, een villa bijna, die in die tijd ook nog schappelijk geprijsd was. Plafonds van ruim 4 meter hoog, deuropeningen waar de gemiddelde Amerikaanse basketballer zelfs met gestrekte armen onderdoor kan, originele vloer- en wandtegels in gangen en wc’s, overal marmeren schouwen en glas in lood. Een beschermd monument inmiddels, zowel van binnen als van buiten.

Maar er is ook die geschiedenis. Grünfeld: “Ik wist dat er joden hadden gewoond, veel meer was het niet. Ik ben zelf joods, dus dat vond ik wel leuk. In 1985 gaf ik eens een lezing in Amsterdam over de relatie Nederland-Israël, naderhand raakte ik aan de praat met een mevrouw, ze vroeg waar ik in Maastricht woonde en dat bleek het huis te zijn waar zij 1941-’42 opgevangen was nadat zij en haar ouders en broer uit hun eigen huis waren gezet. Ik kon daar niet zo veel mee, tot jaren later, in ’97 iemand op onze oprit verscheen die vertelde dat dit het huis van zijn opa en oma was geweest. Daar was het gezin van die eerste vrouw dus bij ingetrokken. Toen is het balletje langzaam gaan rollen. Via via kwamen we in contact met familie die de oorlog overleefd had, of met nabestaanden, en werd het verhaal over wat er gebeurd was, en de geschiedenis van het huis, steeds duidelijker.”

Toen, weer zo’n tien jaar later, de eerste Stolpersteine in Nederland werden gelegd voor huizen van weggevoerde joden of andere de nazi’s onwelgevallige mensen – verzetsstrijders, Sinti en Roma, homo’s en gehandicapten – vatte bij Grünfeld het idee post dat ook in Maastricht, ook voor zijn eigen huis, zo’n steentje gelegd zou moeten worden. “Ja, het heeft lang geduurd voor ik het initiatief nam, ik weet ook niet precies waarom. Ik ben altijd op internationaal terrein bezig geweest met genocide, Met Rwanda, met Srebrenica, niet met dit verhaal dat toch zo dichtbij is.”

Uit het huis aan de Bosscherweg 185 verdween Marcelle Antoinette Devries, in het kader van de eerste grote razzia in Maastricht. Het was 25 augustus 1942, ze was 36 jaar. Een dag later zat ze al in kamp Westerbork, vijf dagen later leefde ze niet meer, vermoord in Auschwitz. Dat komt dus op het steentje te staan: daarop zijn, in een messing plaatje, de naam, geboortedatum, deportatiedatum en plaats en datum van overlijden gestanst.

Ook op het Tongerseplein komen steentjes te liggen. Grünfeld: “Wat nu de reformwinkel is, daar woonde toen onder meer de godsdienstleraar Louis Gobes. Op zijn 33ste in Warschau vermoord. En er komen voor dat huis nog vijf steentjes, van zijn vrouw en kinderen, vergast in Auschwitz, en van zijn schoonouders, vermoord in Sobibor. Zijn Duitse schoonvader, Markus Nussbaum, had al eerder in een kamp gezeten. Hij had een winkel in kruiden en kwam na de Kristallnacht in Buchenwald terecht. Daaruit was hij weer vrijgelaten. Kort daarop vluchtte hij naar zijn dochter in Maastricht.”

Het was deze zelfde Louis Gobes, joods godsdienstleraar dus, die een zekere Hans Zilversmit, toen 13 jaar, in 1942 voorbereidde op zijn bar mitswa. Hans is de broer van Helga Zilversmit, de vrouw die Grünfeld aansprak in Amsterdam, na zijn lezing. Grünfeld heeft een foto van Hans op de dag van zijn bar mitswa, bij de entree van zijn huis aan de Bosscherweg. Grünfeld: “Deze Hans leeft nog maar zijn gezondheid is niet best. Hij zal er niet bij zijn als het steentje geplaatst wordt.”

Een huis met een bewogen oorlogsgeschiedenis. Nadat de bewoners onder Duitse druk verjaagd waren en even later onderdoken, trokken de Duitsers er zelf in: er kwam een Luftschutz Warnvermittlung Zentrale, een waarschuwingspost dus. In september ’44 bliezen de Duitsers de aftocht en namen de Amerikanen het pand in bezit, voor ongeveer een half jaar. Grünfeld: “Er werden soldaten in opgevangen die bij moesten komen van de ontberingen van het front, tijdens het Ardennenoffensief bijvoorbeeld. Wat nu de werkkamer is van Marij, mijn vrouw, was toen de praktijk van een Amerikaanse legertandarts.”

 

 

Wammes Bos

Het eerste steentje wordt vrijdag 22 juni om 11 uur gelegd voor de Dominikanerkerkstraat 3, een kwartier later volgt Achter het Vleeshuis 2 en zo verder. ’s Middags begint om 14 uur een programma in de feestzaal van de rechtenfaculteit aan de Bouillonstraat, waarin ook aandacht wordt gegeven aan de samenwerking met Maastrichtse basisscholen in dit project.

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)