”Je praat anders bij de dokter dan op een feestje”

Leonie Cornips geïnspireerd door William Labov

27-01-2016

“William Labov, iedereen noemt hem Bill, is de grondlegger van de sociolinguïstiek, mijn vakgebied”, vertelt prof. Leonie Cornips. “Vóór Labov bestudeerden Amerikaanse wetenschappers de taal als een mentaal construct. Men analyseerde zinnen en besloot intuïtief of een zin als ‘Ik zie een vogel in de tuin’ taalkundig klopte of niet. Labov, die na een carrière als flaptekstenschrijver, inktmaker en marktonderzoeker op zijn 33ste de wetenschap inging, begreep niet waarom al die onderzoekers de taal vanachter hun bureau studeerden. Je moest de straat op, luisteren naar het dagelijks taalgebruik van gewone mensen. Dat was een unicum in de VS.”

Labovs onderzoek heeft tot veel inzichten geleid, aldus Cornips. “We weten nu dat iedereen varieert in taalgebruik: je praat anders bij de dokter dan op een feestje. Er is verschil tussen formeel en informeel taalgebruik. En hij heeft laten zien dat taal leeft, dat ze steeds verandert.” Opvallend en nieuw was dat de Amerikaan kwantitatieve methoden gebruikte voor zijn taalonderzoek. “Hij nam uitspraken op, schreef ze fonetisch uit en ging tellen in welke context bepaalde klanken voorkwamen. Zo ontdekte hij tijdens zijn onderzoek op het eiland St. Martha’s Vineyard, Massachusetts, verschillen in de uitspraak van het woord ‘time’. Het eiland werd ’s zomers overspoeld door toeristen en niet iedereen van de zesduizend bewoners, meest nazaten van Britten, Ieren, Indianen en Portugezen, was daar blij mee. Zij die een hekel aan al die import hadden, zeiden om zich af te zetten niet ‘time’ maar ‘teum’. En dat bleken de vissers te zijn, de natives. Maar ook de nakomelingen van Portugese immigranten gebruikten de ‘eu’-klank. Zij wilden zo benadrukken dat ook zij – hoewel niet-native -  van het eiland zijn.”

Empirisch onderzoek is wezenlijk voor de sociolinguïstiek, benadrukt Cornips. Zij trok in navolging van Labov het veld in toen ze haar proefschrift schreef over de zinsbouw van het Nederlands dat in Heerlen wordt gesproken. “Iedere sociolinguïst is bezig met minderheidstalen en heeft emancipatorische drijfveren”, weet ze. Ook Labov. “Hij heeft veel gewerkt onder zwarte Amerikanen en onder andere laten zien dat de ‘thuistaal’ een andere taal is dan de ‘schooltaal’. Hij adviseerde dat de school meer zou moeten inspelen op de thuistaal. Dat zou de leerprestaties van de leerlingen ten goede komen.”

Cornips heeft een artikel in Labovs eigen tijdschrift gepubliceerd en heeft de man een aantal malen ontmoet: een kleine, fragiele man die tijdens zijn lezing het publiek niet aankijkt. “Ik was teleurgesteld de eerste keer, maar als je hem vervolgens alleen spreekt is hij heel open en belangstellend.” Labov wordt dit jaar 89 en is in 2014 met pensioen gegaan. “Ik ben een van de mensen die een artikel mag schrijven in het internationale sociolinguïstische tijdschrift dat dit jaar verschijnt - vijftig jaar na de publicatie van Labovs meest invloedrijke studie over de uitspraak van de ‘r’ (uitkomst: hoe formeler het taalgebruik, hoe duidelijker de ‘r’ te horen is) in New York . Dat is een grote eer.”

”Je praat anders bij de dokter dan op een feestje”
Leonie Cornips en William Labov