Nergens

Medewerkerscolumn

12-09-2018

Femke Halsema heeft een mooi boekje geschreven: Nergensland. Deze titel verwijst naar waar al die miljoenen vluchtelingen vertoeven: nergens. Ze profiteren misschien wel in theorie maar niet in de praktijk van de goedbedoelde voorzieningen van het Vluchtelingenverdrag, kunnen nergens heen. Velen hangen rond in vluchtelingenkampen waar ze perspectiefloos leven van de internationale liefdadigheid, als ze al zijn ontsnapt aan smokkelaars of de golven van de Middellandse Zee.

Halsema stelt voor om zo'n Nergensland-kamp onder regie van de VN Vluchtelingenwerk om te bouwen tot een levendige stad waarin mensen gaandeweg ruimte krijgen om hun eigen talenten aan te wenden, zelf huizen te bouwen, opleidingen te volgen, ondernemingen te starten, kortom alles te doen waar mensen weer energie van krijgen. Het klinkt misschien utopisch, maar zij doet veel moeite om kritiek daarop te pareren. Als denkoefening vind ik het verfrissend om te laveren tussen populisten die denken dat de wereld bij onze grens ophoudt en realisten als Paul Scheffer die menen dat het onze grenzen zijn die onze vrijheid mogelijk maken. Natuurlijk is dat laatste waar, maar dat betekent niet dat die grenzen vrijwel dicht moeten. Zonder de grenzen helemaal open te gooien kunnen wij in Nederland (en in Europa) meer mensen opnemen dan we nu doen.

Bij het lezen van haar voorstellen moest ik denken aan de Israëlische kibboets waar ik als vrijwilliger heb gewerkt. Deze wijkplaatsen voor joodse vluchtelingen waren indertijd ook utopische plekken, maar ze hebben het gaandeweg steeds moeilijker gekregen. Ze hebben zich echter aangepast. Leden kregen meer individuele vrijheid. Naast landbouw kwam industrie. Kibboetsen hebben overleefd en zijn zelfs aantrekkelijk geworden voor veel Israëliërs. Zonder hun politieke idealen overboord te gooien, hebben ze stapsgewijze aanpassingen gedaan, geleerd van hun fouten.

Een aspect van de kibboetspraktijk heeft mij echter altijd tegengestaan. Palestijnen mochten er wel werken, maar nooit lid worden. Ik denk dat de mentale en fysieke grenzen tussen Israëliërs en Palestijnen nu zo hard zijn geworden dat Palestijnen er niet meer mogen (en willen) werken. Hier zit ook de kern van het huidige vluchtelingenprobleem: wij hebben onze grenzen nodig omdat we niet willen dat vluchtelingen lid van onze kibboets worden.

Sjaak Koenis, universitair hoofddocent wijsbegeerte

Nergens
SjaakKoenis