"Democratie mag je nooit als vanzelfsprekend beschouwen"

Dissertatieprijs 2020 gaat naar Matteo Bonelli

09-03-2021

Hoe kunnen de rechtsstaat en democratische normen in de lidstaten van de Europese Unie worden gewaarborgd? Dat is de vraag die Matteo Bonelli, universitair docent aan de rechtenfaculteit, bespreekt in zijn proefschrift waarvoor hij de Dissertatieprijs 2020 heeft ontvangen. Hij biedt de lezer "een grondig onderzoek van de politieke, maatschappelijke en historische realiteit", aldus het juryrapport. Maar, zoals hij zegt, "er is geen wondermiddel, geen gemakkelijke oplossing".

In april 2011 stemde het Hongaarse parlement voor een nieuwe grondwet die de onafhankelijkheid van de nationale bank, de rechterlijke macht en de gegevensbeschermingsautoriteit beperkte. "Dit was de eerste keer dat een lidstaat van de EU achteruitging", zegt Bonelli. “Van een democratisch systeem dat goed genoeg was naar een minder democratische samenleving. Ik was destijds masterstudent. Toen ik de kans kreeg om te promoveren, is me dat bijgebleven. Vooral toen in Polen iets soortgelijks gebeurde. In mijn proefschrift richt ik me voornamelijk op deze twee landen.​”

Waarom willen burgers politici die dit soort radicale veranderingen doorvoeren? Bonelli noemt verschillende oorzaken. “Ten eerste is de EU gebaseerd op ‘gedeelde waarden’. Er is een Charter of Fundamental Rights waarin de mensenrechten staan beschreven, maar de standaarden voor democratie en de rechtsstaat zijn niet tot in detail gedefinieerd. Als een land een kandidaat-lidstaat is, krijgt de regering een reeks richtlijnen en criteria waaraan moet worden voldaan. Maar eenmaal lid, ontbreekt het aan precisie bij het beschrijven wat van hen wordt verwacht.​”

Dit, zegt Bonelli, maakt het moeilijk voor andere lidstaten om te reageren. “De politici in deze landen zijn erg goed in het wijzen naar anderen. Toen Frans Timmermans, vicevoorzitter van de Europese Commissie, actie ondernam tegen Polen, zeiden ze: ‘Hoe zit het met de rechterlijke macht in Nederland? Jullie hebben ook problemen. Waarom lost u die niet eerst op?’ En ja, ook de Nederlandse rechterlijke macht is niet perfect, maar hun problemen vallen in het niet vergeleken met die in Polen.  Zonder duidelijk gedefinieerde normen slaat de discussie echter dood. Terwijl het belangrijk is dat de EU actie onderneemt en dat het debat wordt voortgezet. Want als de kwaliteit van de democratie of de rechtsstaat in één land verslechtert, merk je dat overal. Zo hebben Nederlandse rechters wel eens geweigerd een verdachte terug te sturen naar Polen omdat ze dachten dat hij niet eerlijk zou worden berecht.”

Ook zou de EU zich volgens Bonelli meer moeten richten op wat een nieuwe lidstaat onderscheidt, op hun cultuur, hun maatschappij. “Democratie kan alleen werken als de bevolking zich ervoor wil inzetten. Er is meer nodig dan politici die graag lid willen worden van de EU. Alle mensen moeten geloven dat een democratie – hoewel ook niet altijd perfect – het beste systeem is dat we hebben. Democratie mogen we nooit als vanzelfsprekend beschouwen. De opkomst van het populisme en het verlies van vertrouwen in (overheid)instellingen is overal in Europa te zien. De EU moet alert zijn.” Toch ziet Bonelli ook positieve signalen. “Het door de Commissie voorgestelde European Democracy Action Plan bevat bijvoorbeeld wetgeving om te voorkomen dat buitenlandse entiteiten zich mengen in nationale verkiezingen. Dat toont aan dat de Commissie het voortouw wil nemen.​”

Tot slot zou de EU  ook moeten investeren in mediacampagnes om burgers te bereiken, zegt Bonelli. “Te vaak word je als euroscepticus of als euroliefhebber beschouwd. De discussie concentreert zich op de kosten van de EU, niet op waarom die ertoe doet. Je kunt kritisch zijn op de EU en toch haar waarden onderstrepen. En ja, er zal altijd spanning zijn. Het motto van de EU is eenheid in diversiteit. Je moet dus de democratie en de rechtsstaat versterken, maar je kunt lidstaten niet vertellen hoe ze precies hun verkiezingen of justitieel apparaat moeten organiseren.​”

Bonelli Picture