Daklozen: grote veerkracht en overweldigend leed

Daklozen: grote veerkracht en overweldigend leed

UM-promovenda interviewt 436 daklozen

18-05-2021

Verslaafd, depressief en een reeks fysieke gebreken. Dak- en thuislozen hebben een beroerde gezondheid en krijgen niet de zorg die ze nodig hebben. Dat concludeerde de Maastrichtse promovenda Coline van Everdingen onlangs. Maar hoe onderzoek je dat als mensen geen adres hebben, niet bij de overheid bekend zijn en ook door gemeenten nauwelijks nog worden gevolgd? “Gewoon in dezelfde rij gaan staan voor de nachtopvang.”

Tot 2015 was er enig zicht op de lichamelijke en geestelijke gezondheid van daklozen. Niet heel gedetailleerd, zegt Van Everdingen (1968), maar toch. Na 2015 verdween deze groep van de radar, omdat gemeenten geen overheidsgeld en ondersteuning meer kregen om daklozen te monitoren. 

In die tijd was Van Everdingen – arts van huis uit – door het Leger des Heils gevraagd om de situatie in Heerlen en Dordrecht tegen het licht te houden. Voor beide steden maakte ze een dramatische balans op met veel mannen die langdurig of herhaald dakloos waren en last hadden van meerdere, lichamelijke en psychische gezondheidsproblemen.

Hoe zag het beeld er in andere steden uit? Om dat te achterhalen, klopte ze als buitenpromovendus aan bij de UM, bij Philippe Delespaul, hoogleraar innovatie in de geestelijke gezondheidszorg. Samen selecteerden ze zestien opvanglocaties in zeven Nederlandse steden, waaronder Den Haag, Rotterdam, Utrecht en Eindhoven. 

Pakje shag

En daar toog Van Everdingen dan heen, als een antropoloog op veldwerk. “Ik sloot gewoon aan in de rij voor de nachtopvang. Net voor vijven in de namiddag. Je ziet de anderen denken: ‘Wat doet zij hier?’ En voordat je het weet, ben je in gesprek. Eenmaal binnen nam ik een ervaringsdeskundige in de arm die me introduceerde bij de ‘gasten’. Als ik uitlegde wat ik kwam doen, reageerden sommigen sarcastisch: ‘What’s in it for me?’ Of: ‘Wat schieten we op met een onderzoek?’ Veel dak- en thuislozen staan bekend als hardnekkige zorgmijders.”

Wie instemde met een interview, leerde Van Everdingen kennen als een betrokken, sociaal bewogen onderzoeker die, zoals ze zelf zegt, een gesprek van mens tot mens zoekt. “Tegelijk ben ik een arts met een beroepsgeheim, en hoeft niemand bang te zijn dat ik gegevens doorspeel. Via open vragen en een vragenlijst bespraken we de lichamelijke en geestelijke gezondheid, maar ook het dagelijks functioneren, de kwaliteit van leven, het sociale netwerk en de persoonlijke doelen.”

En wat schoten de daklozen ermee op? What’s in it for me?  “Ze konden rekenen op een goed gesprek, waarin we samen hun leven doornamen, een zekere orde aanbrachten en een mogelijk perspectief op de toekomst schetsten. Ook ontvingen ze 7,50 euro voor een pakje shag. Een enkele doorgewinterde junk wilde zo snel mogelijk van het gesprek af zijn en incasseerde de voucher.”

Psychose

Naast de nachtopvang heeft Van Everdingen de crisisopvang, de open inloop en beschermd wonen bezocht. De voorzieningen herbergen verschillende doelgroepen, die ze allemaal in het onderzoek betrok. “De jongste was 18, de oudste was 76. En de helft had een migratieachtergrond. Verder heb je nog een groep buitenlanders, die wel recht heeft op opvang maar nog niet de weg heeft gevonden tot de reguliere zorg.”

Ze heeft maar liefst 436 interviews achter de rug en kijkt terug op mooie en indrukwekkende ontmoetingen. “Dat waren vooral de gesprekken waarin je steeds meer contact maakt en de ander zich gezien voelt als mens. Sommigen kom ik nog in de stad tegen en vertellen me in vertrouwen dat de relatie met hun vriendin uit is. Dat zijn mensen die me nog helder voor de geest staan.”

Ook is ze onder de indruk geraakt van sommige, krachtige persoonlijkheden. “Van mensen die weliswaar buiten de maatschappij zijn beland, maar zich niet laten kisten. Ondanks dat er permanent op ze neer wordt gekeken. Je kent de experimenten misschien wel waaruit blijkt dat mensen die op straat onwel worden, meteen worden geholpen als ze een pak aan hebben. En dat er met een boog omheen wordt gelopen als ze er verwaarloosd en verfomfaaid uitzien.”

Los van de veerkracht zijn het leed en de leegte overweldigend. “Het trof me hoe eenzaam sommigen waren, hoe troosteloos en verloren. Eenderde heeft niemand om op terug te vallen en eenderde heeft er één. Vaak is het vertrouwen in de medemens te zeer beschadigd. Een aantal had bij wijze van spreken al een keer op de brug gestaan om te springen, of overwoog om het te doen. Ik heb een enkeling ervoor behoed en mijn hulp aangeboden. Soms hebben we samen de staf van de opvangvoorziening op de hoogte gebracht, zodat ze een oogje in het zeil konden houden.”

Ze heeft regelmatig mensen tegenover zich gehad die in een psychose zaten, maar bang of bedreigd heeft ze zich nooit gevoeld. Ook niet in de gesprekken met draaideurcriminelen, met daklozen die de cel in en uit gaan. “Het is belangrijk dat je een goed moment kiest voor het interview en dat je altijd op de opvang afspreekt.”

Onrecht

Het gezondheidsonderzoek van Van Everdingen is vorige maand gepubliceerd in het wetenschappelijke vakblad Frontiers in Psychiatry. En de uitkomsten zijn alarmerend. Zo goed als alle dak- en thuislozen (98,6 procent) kampen met psychische problemen, waarvan angst, trauma en depressie het meest voorkomen. Vier van de vijf (78) is verslaafd, meestal aan cannabis maar ook aan cocaïne en crack. En twee van de drie heeft last van lichamelijke kwalen, variërend van diarree, huidaandoeningen tot pijn op de borst. Het merendeel is man, gemiddeld 43 jaar en laag opgeleid.

Van Everdingen pleit voor stabiele huisvesting en flexibele netwerkzorg, waarbij mensen permanent aanspraak kunnen maken op zorg, geleverd door een lokaal team van professionals. “Die legt de zorg niet aan daklozen op, maar stelt in samenspraak met hen een plan op. In het ideale geval bieden ook burgers in de wijk hun diensten aan. In het dorp Peel en Maas weet ik dat burgers bij de gemeente een soort inloophuis hebben geregeld, waar iedereen binnen kan lopen voor een praatje en een kop koffie.”

Wat haar drijft is “verontwaardiging over het onrecht en de geschonden waardigheid van daklozen”, zegt ze. “Het steekt me dat Nederland een welvarend land is met een van de beste zorgstelsels ter wereld, en dat desondanks een grote groep mensen, zo’n kleine veertigduizend, niet goed wordt bediend.” 

Foto: Pixabay

Categoriëen: Wetenschap
Tags: dakloos,onderzoekmaastricht

Reacties

Coline Everdingen, van

Hallo Maria, wat leuk dat je zo enthousiast reageert! Volgens mij heeft je dochter die als onderzoeker werkt mij wel eens gebeld.
De Observant zocht contact naar aanleiding van het UM persbericht over het artikel in Frontiers in Psychiatry: "Health patterns reveal interdependent needs of Dutch Homeless Service Users", https://doi.org/10.3389/fpsyt.2021.614526
Het artikel maakt duidelijk dat dakloosheid echt een Public Health issue is. We hebben genoeg stof om nog eens bij te praten.
Groetjes, Coline

Maria Jansen

Hallo Coline,
Wat verrassend te horen dat je dit onderzoek hebt gedaan! We hebben elkaar al zo lang niet meer gesproken; jammer dat je sommige mensen uit beeld verliest. Heb je een link naar het paper? En mij is niet helemaal duidelijk of je proefschrift al afgerond is. Zo ja, dan hou ik me aanbevolen voor een link of een hard copy. Mijn tweeling dochters zitten beide in de dak- en thuislozen opvang; 1 als PhD-onderzoeker naar morbiditeit en palliatieve zorg en 1 als hulpverlener. Vandaar ook mijn interesse. Groetjes Maria

Voeg reactie toe

privacy link