Geen discriminatie meer bij de bloedbank

Geen discriminatie meer bij de bloedbank

Nieuwe serie: maatschappelijk impact van UM-onderzoek

06-09-2023 · Interview

Een publicatie in Nature of The Lancet lijkt tegenwoordig minder belangrijk dan de maatschappelijke impact van de bevindingen. Wat heeft onderzoek aan de UM in de afgelopen jaren teweeggebracht? Deze week: hoe een Maastrichtse studie heeft afgerekend met homo-discriminatie bij de bloedbank.

Het was begin jaren tachtig toen bloedbanken als het Nederlandse Sanquin de noodklok luidden. Ze signaleerden bij hemofiliepatiënten een nieuw virus dat vooral in kringen van homoseksuele mannen leek te circuleren. Toen het HIV-virus en de ziekte aids eenmaal in beeld waren, werden 'mannen die seks hebben met mannen' uitgesloten van het doneren van bloed.

Dit verbod heeft tot 2015 stand gehouden. Sindsdien mogen homo- en biseksuele mannen, onder voorwaarden, weer bloed geven. Wel krijgen ze 'keuringsvragen' voorgeschoteld over riskante seksuele contacten. Wanneer heeft u voor het laatst anale seks gehad? Gebeurde dat in de laatste vier maanden? Zo ja, dan is doneren niet toegestaan.

Dit klinkt misschien goed, zegt Kai Jonas, hoogleraar toegepaste psychologie, maar de homogemeenschap ervaart dat helemaal niet zo. "Want je moet als homo in feite 'je broek laten zakken' en vertellen wat je in bed doet, met wie, en sinds hoe lang. Hetero's hoeven dat niet, terwijl die evengoed aids kunnen oplopen. Niet acceptabel, vinden belangenverenigingen als het COC.

Bloedvoorraad

Hoe moet het dan? Eerst heeft Jonas via interviews uitgezocht hoe 'mannen die seks hebben met mannen' bij een bloedbank benaderd willen worden, hoe een gesprek hierover correct kan worden gevoerd, en in welk taalgebruik. "Als medewerkers van een bloedbank homoseksualiteit een aandoening noemen, gaat het al meteen mis. Dat is kwetsend. En ja, dat komt nog steeds voor." Op grond van deze interviews heeft Sanquin het taalgebruik in de keuringsvragen aangepast. 

Daarna heeft Jonas focusgroepen met homoseksuele mannen, het Sanquin-personeel en belangengroepen op touw gezet om de houding en voorkeuren van alle partijen in kaart te brengen. Met als doel om een nieuwe, niet-discriminerende procedure voor te stellen. 

Opmerkelijk: in de focusgroepen bleek de weerstand onder het Sanquin-personeel niet gering. “De organisatie beseft al langer dat het roer om moet, maar sommige medewerkers - verpleegkundigen en artsen - hebben daar moeite mee. Ze zijn opgeleid om de bloedvoorraad veilig te houden, om homo’s die een risico vormen op te sporen. Nu moeten ze een draai maken. Dat is niet makkelijk.”

Dominant

Na alle gesprekken concludeerde Jonas dat de nieuwe, gewenste procedure overeenkomt met het Engelse model. "Medewerkers vragen niet meer naar de seksuele oriëntatie van bloeddonoren maar uitsluitend naar het risicogedrag. En niet alleen aan risicogroepen, maar aan iedereen. Dus ook 'Frederieke' uit Meppel - heteroseksueel, 65-plus - kan de vraag voorgelegd krijgen wanneer ze voor het laatst anale seks heeft gehad. Hierbij kun je je afvragen of ouderen dat niet afschrikt, of sommigen misschien stoppen met bloed geven."

Hetero's rechtstreeks naar hun risicogedrag vragen, ligt in Groot-Brittannië meer voor de hand dan in Nederland. "In de UK vormen hetero's, vooral met een migratieachtergrond, een grotere risicogroep voor HIV."

Is het Engelse model dan wel het meest geschikt voor Nederland? Ja en nee, zegt de Maastrichtse onderzoeker. "Ja, omdat dit model internationaal dominant lijkt te worden. En dan zullen alle landen inclusief Nederland op termijn dezelfde risicoscreening gebruiken en kunnen ze nog makkelijker bloed uitwisselen."

Tegelijk zet Jonas vraagtekens bij deze procedure. "De kans dat Frederieke uit Meppel recent anale contacten heeft gehad, is niet groot. Dus ons advies was eigenlijk om niet met de deur in huis te vallen, maar de vragen stapsgewijs te stellen. Dat schrikt minder af. Zo gaat Sanquin het nu ook doen."

IJsland

Hoe dan ook maakt het onderzoek van Jonas - deels gefinancierd door Sanquin, niet uitgevoerd in opdracht van de bloedbank - per januari 2024 een einde aan een discriminerende praktijk. Homo's en hetero's worden gelijk behandeld. Ook in Duitsland is dit vanaf deze week het geval.

Jonas heeft een hoge dunk van Sanquin, zegt hij. In sommige landen, waaronder Oostenrijk, is er flink gevochten over gelijke behandeling. In IJsland mogen mannen die seks hebben met mannen helemaal geen bloed geven.