EMDR kan valse herinneringen uitlokken

21-01-2021

​EMDR geldt in de GGZ als een van de beste traumabehandelingen van dit moment, maar kent wel een vervelend neveneffect: ze kan valse herinneringen wekken. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van de Maastrichtse rechtspsycholoog Sanne Houben. 

Volgens de landelijke GGZ-richtlijnen is EMDR een efficiënte traumabehandeling die de scherpe randen van nare herinneringen of herbelevingen kan wegnemen. Die kunnen opdoemen na een auto-ongeluk, oorlog, seksueel misbruik. Patiënten worden tijdens het ophalen van de pijnlijke herinnering ‘afgeleid’ met oogbewegingen of klikjes. Daardoor wordt de herinnering in afgezwakte vorm opnieuw opgeslagen: minder levendig en emotioneel.

Tijdens de eerste sessie legt de therapeut uit wat de bedoeling is. Volgens het landelijke protocol voor EMDR – Eye Movement Desensitization and Reprocessing - kan dat op twee manieren. Ofwel aan de hand van de video-metafoor, met als instructie: speel de film af in je hoofd en pauzeer ‘m op het naarste moment. Of via de vergelijking met het fotoboek: blader door het album en kies de pijnlijkste foto.

Daar gaat het al mis, zegt promovenda Sanne Houben. “Het geheugen slaat ervaringen niet op als een videorecorder, het is reconstructief. Als je een herinnering ophaalt, is die niet steeds hetzelfde maar verandert die door de tijd. Dus de instructies kunnen patiënten al meteen op het verkeerde been zetten.”

Juridische stappen

Houben onderzocht of oogbewegingen, zoals gebruikt bij EMDR, valse ofwel pseudoherinneringen oproepen. Ze liet 82 gezonde proefpersonen een film zien van een zwaar verkeersongeluk met meerdere doden en gewonden. Ze dienden alles goed in zich op te nemen, alsof ze getuigen waren. Daarna liet Houben sommige proefpersonen de herinnering ophalen terwijl ze een bewegende stip op het computerscherm volgden, terwijl anderen naar een vast punt keken. Vervolgens las iedereen een verklaring van een getuige waarin niet alles klopt, zoals de kleur van de kleding, de bestuurder en de volgorde van de gebeurtenissen.

De groep die de oogbewegingen maakte, bleek vatbaarder voor valse herinneringen dan de controlegroep. Wat maakt het uit, werpen therapeuten tegen, het draait in de spreekkamer niet om waarheidsvinding maar om het welzijn van de patiënt. Dat mag zo zijn, zegt Houben, maar wat als de patiënt vervolgens juridische stappen onderneemt en anderen aanklaagt? “Die trend is al zichtbaar in strafzaken, steeds meer getuigen of slachtoffers hebben EMDR achter de rug.” 

In dat licht vindt Houben dat therapeuten een verantwoordelijkheid hebben om ervoor te zorgen dat de herinneringen zoveel mogelijk kloppen. “Dat betekent op de eerste plaats dat ze zich onthouden van suggestieve opmerkingen, en dat ze zich in de behandeling beperken tot de herinneringen die de patiënt in de eerste sessie te berde bracht. Alles wat daarna opduikt, zouden de therapeuten moeten parkeren, omdat dit misschien niet overeenkomt met de realiteit.”

Angst

Voor veel behandelaars is dit een blinde vlek, ontdekte Houben. In een enquête schotelde ze therapeuten een fictieve casus voor waarin een patiënt zich na EMDR ineens nieuwe voorvallen herinnert. De meeste behandelaars beschouwden die herinneringen als authentiek en geloofden dat EMDR verdrongen zaken boven tafel kan krijgen. “Uit onderzoek is echter bekend dat je heftige herinneringen, aan seksueel misbruik bijvoorbeeld, niet vergeet.” Houben relativeert de uitkomsten van haar enquête, want slechts twaalf therapeuten stuurden ‘m terug. 

Hoe goed werkt EMDR eigenlijk? “Uit de vakliteratuur blijkt dat de techniek vooral goed werkt bij patiënten met posttraumatische stress stoornis (PTSS). Op de korte termijn wel te verstaan, over de lange termijn valt weinig te zeggen omdat die nauwelijks is onderzocht. EMDR wordt inmiddels ook toegepast bij andere stoornissen als angst, depressies, psychoses en eetstoornissen, maar het effect is daarbij klein. En als je de kwalitatief lage studies eruit filtert, is het effect zelfs nihil.”

EMDR kan valse herinneringen uitlokken