“Mijn valkuil is dat ik te veel dingen interessant vind”

“Mijn valkuil is dat ik te veel dingen interessant vind”

Opening Academisch Jaar 2021: Hustinxprijs voor computerethicus Katleen Gabriels

06-09-2021 · Interview

Kun je een robot normen en waarden aanleren? En zal kunstmatige intelligentie in de toekomst juist óns helpen bij het maken van ethische keuzes? Het zijn vragen waar moraalfilosoof Katleen Gabriels (1983) zich dagelijks mee bezighoudt. Tijdens de opening van het academisch jaar ontving ze voor haar onderzoek de Edmond Hustinxprijs 2021, waar een geldbedrag van vijftienduizend euro mee gemoeid is.

Gabriels hoorde afgelopen juli al dat ze de prijs zou ontvangen. Het was een welkome verrassing na een zwaar coronajaar, vertelt de Vlaamse filosoof. “Het is fijn om een blijk van waardering te krijgen vanuit mijn faculteit, die mij heeft voorgedragen. Al voelt het ook wel dubbel: er zijn bij FASoS heel veel onderzoekers die hard werken. Je moet dus ook wat geluk hebben.”

De jury benadrukt onder meer de “belangrijke maatschappelijke impact” van Gabriels’ onderzoek. Die impact bestaat voor een belangrijk deel uit bewustwording. In een wereld waarin we in toenemende mate omringd worden door computers en kunstmatige intelligentie, ziet Gabriels dat er nog steeds veel misvattingen over technologie bestaan. “Veel mensen denken dat computers objectief zijn. Dat is zeker niet altijd het geval. Zo kunnen de eigen normen en waarden van de mensen die de technologie ontwikkelen – al dan niet bewust - het ontwerp insluipen. Een pijnlijk voorbeeld is de toeslagenaffaire.” In deze zaak, waarin duizenden ouders ten onrechte werden weggezet als belastingfraudeurs, bepaalde een algoritme of er een risico kleefde aan iemand die een toeslag aanvroeg. “Dit algoritme bleek mensen met een dubbele nationaliteit of exotisch klinkende namen extra in de gaten te houden.”

Dorpspastoor

Discussies over computerethiek moeten zich dan ook niet alleen binnen de muren van de academie afspelen, meent de filosoof. Zo treedt ze regelmatig op in de media en schreef ze twee boeken voor een breder publiek: “Om weerstand te bieden aan de holle praatjes van technologiebedrijven of politici die slecht geïnformeerd of onkritisch zijn.”

Niet dat ze dat vervelend vindt om te doen. Integendeel, Gabriels wilde eigenlijk journalist worden. Dat ze uiteindelijk toch in het onderzoek terechtkwam, was puur toeval. “Toen ik mijn master moraalfilosofie deed, was net de online omgeving Second Life heel populair. Mensen begaven zich hier als avatars in een virtuele wereld waarin ze konden zijn wie ze wilden. Wat bij mij de vraag opriep: wie word je dan? Wat bepaalt de normen en waarden in zo’n wereld? Ik vond het zo intrigerend dat ik besloot mijn masterscriptie hierover te schrijven.” Toen er een tijdje later aan de Vrije Universiteit Brussel een promotieplek vrijkwam die precies over hetzelfde onderwerp ging, won deze onverwachte kans het van de journalistieke ambities. “Misschien is dat wel het allerleukste: als je erin rolt zonder verwachtingen, is alles verrassend.”

Naast het voeren van het publieke debat, is het volgens Gabriels ook belangrijk om ethiek te onderwijzen aan ontwikkelaars van technologie. Een van haar redenen om in 2019 naar de Universiteit Maastricht te vertrekken, was dan ook dat bij opleidingen aan Nederlandse universiteiten meer aandacht is voor techniekethiek dan aan Vlaamse. “Natuurlijk, als ik als ethicus sta te orakelen, denken toekomstige ingenieurs wel eens: ‘Daar heb je onze dorpspastoor weer’. Maar er zijn nu gelukkig ook heel veel ontwerpers die zelf het belang van ethiekonderwijs zien.”

Wraakporno

Als voorbeeld noemt ze Tony Fadell, een van de ontwerpers van de iPhone, die tegenwoordig pleit voor een soort eed van Hippocrates voor ontwikkelaars, waarin ze zweren dat ze geen schade zullen aanrichten aan de maatschappij. “Ik ben vooral gecharmeerd van het feit dat ontwikkelaars hier zelf mee komen”, zegt Gabriels. “Dat maakt het werk voor mij wel iets makkelijker. Maar zo’n eed alleen is niet voldoende. Er is ook gewoon goed beleid vanuit de politiek nodig, en daar zitten helaas nog veel pijnpunten.”

Wat ze met het prijzengeld van vijftienduizend euro gaat doen, weet ze nog niet zo goed. “Maar het gaat in elk geval naar onderzoek.” Al zegt dit in haar geval nog niet alles, want ze houdt zich met vele onderwerpen tegelijk bezig. Zo heeft ze net een artikel ingediend over de “puur toekomstgerichte” vraag of kunstmatige intelligentie een morele mentor voor de mens kan worden, rondde ze onlangs een rapport af over de effecten van wraakporno, en onderzoekt ze momenteel hoe de huidige technologie de band tussen kinderen en ouders beïnvloedt. “We hebben nog nooit in een maatschappij geleefd die zo beheerst wordt door technologie. En overal waar moraliteit en technologie samenkomen, ontstaan nieuwe vragen. Die vind ik vrijwel allemaal ontzettend boeiend. Al kan dat ook mijn valkuil zijn: misschien vind ik wel te veel dingen interessant. Ik kom altijd uren tekort.”

De Edmond Hustinxprijs voor de wetenschap is bedoeld om “de betekenis van de wetenschap voor de praktijk te onderstrepen” en om het belang van de Universiteit Maastricht voor Limburg te accentueren. De prijs – 15.000 euro – gaat elk jaar naar een andere faculteit.

Tijdens de Opening Academisch Jaar werd tevens de Hustinxprijs 2020 overhandigd aan statisticus Laure Wynants, voor haar onderzoek naar voorspellingsmodellen voor corona. Afgelopen jaar werd de uitreiking van de prijs uitgesteld door – jawel – de coronamaatregelen. Observant interviewde Wynants eerder al over het winnen van de Hustinxprijs.

Foto: Joey Roberts

Tags: hustinxprijs,prijs,filosofie,ethiek,technologie,computerethiek,AI,opening academisch jaar 2021

Voeg reactie toe

Klik hier voor onze privacyregels

Vanaf januari 2022 plaatst Observant alleen nog reacties van mensen wier naam bekend is bij de redactie.