“Er moet ruimte ontstaan om te zeggen: ‘Dat gedrag willen we hier niet zien’”

“Er moet ruimte ontstaan om te zeggen: ‘Dat gedrag willen we hier niet zien’”

Hoogleraar en promovenda over wangedrag aan de UM

15-09-2021

“Dat je dat durft.” Toen promovenda Katherine Bassil in januari 2021 een hoogleraar aansprak op “pesterige opmerkingen” aan haar adres (zie kader), kreeg ze veel reacties. Positief – wat goed dat je je uitspreekt – en negatief – hoe durf je iemand met zo’n status aan te vallen. Ze kreeg steun van Daniel van den Hove, hoogleraar Neuroepigenetica. Vanuit de universiteit was er radiostilte. Dat moet anders, vinden ze en beiden hebben op hun eigen manier actie ondernomen om wangedrag, werkethiek en omgangsvormen aan de UM onder de aandacht te brengen.

Bassil is een blog begonnen: Speak Up UM. Pesterijen, intimidatie, onredelijke eisen of flauwe opmerkingen; studenten en medewerkers kunnen het kwijt op de blog. “Maar ook goede momenten; de ondertitel is ‘the good, the bad and the ugly’”, zegt Bassil. “Het is niet de bedoeling om mensen te beschuldigen of om te roddelen – daarom zijn alle verhalen geanonimiseerd – maar om de universiteit er bewust van te maken hoe mensen hier met elkaar omgaan.”

Want veel bereikt de oren van besturen en leidinggevenden niet, denkt Bassil. “Ik ben toevallig het soort persoon dat zich hierover uitspreekt, maar dat geldt lang niet voor iedereen. Mensen aarzelen om iemand met een bepaalde status aan te spreken, ze weten de weg naar bijvoorbeeld de vertrouwenspersoon niet te vinden, vinden het misschien onprettig om hun ervaring met een vreemde te delen of merken – als ze wel een klacht indienen – dat er niet veel mee gedaan wordt.”

Immuun

Ze heeft het meerdere keren gezien op de verschillende universiteiten waar ze heeft gewerkt: wie hoog genoeg in de boom zit wordt zelden gecorrigeerd. “Ze lijken wel immuun. Pas als er een groot incident is volgt er actie. Terwijl: veel kleine incidenten bij elkaar tellen ook op.” 

Bassil noemt een voorbeeld dat al op haar site verscheen. Een promovendus schrijft dat de baas vindt dat hij/zij niet ‘hard genoeg’ werkt, hij/zij houdt namelijk om 17.00 uur op. “Nu verstuurt diegene e-mails met een geplande vertraging zodat het lijkt alsof hij/zij ’s avonds nog achter de computer zit”, zegt Bassil. “Tegen zulke mensen wordt vaak gezegd: hou nog even vol, nog een paar jaar en dan ben je klaar. Het echte probleem blijft zo bestaan.”

Het goede voorbeeld

Wat wil Bassil met de blog bereiken? “In eerste instantie dat mensen zich uitspreken, daar begint het mee. Dat gebeurt nu niet. Vervolgens zou het mooi zijn als de universiteit er iets mee deed. Wat vindt men een normale werkhouding, een gezonde werkethiek? Laat zien wat de standaard is. Ik vond het bijvoorbeeld heel goed dat de UM voor de zomer een e-mail verstuurde waarin ze zeiden: ‘Je vakantie is om rust te houden, niet om mails te beantwoorden.’”

Het zijn kleine stapjes, realiseert ze zich. “Maar we kunnen er nù mee beginnen. Een project als Erkennen en Waarderen heeft tijd nodig voordat het draait; daar hoeven we niet op te wachten. De druk op promovendi is groot, het aantal onderzoekers met mentale problemen neemt toe. Laten we nu al wat doen.”

Openheid

Openheid, daar begint het mee, zegt ook Daniel van den Hove, hoogleraar Neuroepigenetica. Hij schreef een beleidsstuk dat hij inmiddels aan meerdere gremia en ook rector Rianne Letschert heeft aangeboden. De titel: Misconduct at Maastricht University; Acknowledge, Act and Lead by Example.

“Allereerst; de cultuuromslag is al ingezet. Je ziet dat de UM voorop wil lopen. Überhaupt een discussie hebben over dit onderwerp is op sommige andere instellingen niet mogelijk. Maar het kan altijd beter. Er is een neiging om klachten klein en stil te houden. Ik begrijp dat, maar ik denk dat het veel krachtiger is om te erkennen dat wangedrag ook hier plaatsvindt. Ben er eerlijk en open over. Laat zien wat je met een klacht doet. Dat heeft ook een preventief karakter: mensen zien dat je met bepaald gedrag hier niet wegkomt.”

Nee durven zeggen

De universiteit moet volgens Van den Hove duidelijk maken welk gedrag gewenst is en welk niet. “Ik geloof niet dat mensen die zich misdragen daar altijd kwade bedoelingen bij hebben. Velen hebben het zelf niet anders geleerd. Ze denken: ‘Ik heb er ook voor moeten vechten, dat is normaal.’ Bepaalde omgangsvormen kunnen ervoor zorgen dat er langzaam een onredelijke druk ontstaat, waarin er geen ruimte is voor mensen om nee te zeggen.”

Van den Hove hoopt dat er ruimte kan ontstaan om iemand informeel aan te spreken, zowel voor promovendi (“Een leidinggevende moet benaderbaar en betrouwbaar zijn”) als collega’s onder elkaar. “Dat je even iemand aanschiet en zegt: ‘Wat je daar deed, dat doen we hier niet.’”

Dat kan ook luchtig, benadrukt hij. “Het punt is dat je iemand aan het denken zet, een ander perspectief laat zien. Ik gebruikte bijvoorbeeld een paar jaar geleden in een college over arachnofobie een plaatje van een vrouw in een spinnenpakje. Dat was als grapje bedoeld, maar op een gegeven moment zei iemand tegen me: ‘Dat kan echt niet’. Ik had er geen kwade bedoeling mee, maar iemand kan het wel vervelend vinden. Je moet een omgeving creëren waarin diegene dat kan zeggen.”

Onafhankelijk

Mocht het tot een officiële klacht komen, dan is het belangrijk dat die wordt afgehandeld door een onafhankelijke commissie, zegt Van den Hove. Nu zijn vaak in eerste instantie de directe leidinggevende en collega’s aan zet. “Daar zijn zoveel onderlinge belangen bij betrokken. Stel, het gaat om iemand die ook in de subsidiecommissie zit waar jij later je aanvraag indient.”

Van den Hove hoopt dat zijn stuk steun krijgt van zijn mede-hoogleraren. “Na de kwestie Schmidt hoorde ik publiekelijk weinig van hen. Ergens begrijpelijk, maar tegelijkertijd ook jammer, want de discussie is interessant en waardevol. Daarbij, onder promovendi leeft het enorm. En zij hebben tegenwoordig een spreekbuis dankzij sociale media. In mijn tijd als promovendus zei je niets over dit soort gedrag, dat leek toch kansloos. Nu is er wel een manier en dat is goed, mits op de juiste manier ingezet uiteraard. Daar moet je als universiteit iets mee, want er is geen weg terug. We moeten het beter maken voor de volgende generatie.”

Bassil vs Schmidt

In januari had promovenda Katherine Bassil een aanvaring met hoogleraar Harald Schmidt, beiden verbonden aan onderzoeksschool MHeNs. Bassil reageerde op een LinkedIn post van Schmidt, waarin hij zei dat wetenschap een levensstijl is. Bassil was het daar niet mee eens, wetenschap moet volgens haar ook een 9-5-baan kunnen zijn. Schmidt vond dat ze nog niet genoeg wetenschapper was om zich met deze discussie te bemoeien en haalde onder andere het aantal artikelen aan dat Bassil heeft gepubliceerd.

Pestgedrag, vond Bassil en ze sprak hem erop aan. Ze kreeg steun van Daniel van den Hove. Een deel van hun berichten en zijn reacties daarop werden later door Schmidt verwijderd. Observant vroeg zowel Schmidt als Bassil om een opiniestuk te schrijven.

Onderzoeksschool MHeNs reageerde richting Bassil in eerste instantie niet op de kwestie, later zijn enkele van de betrokkenen wel uitgenodigd voor een gesprek.