“Forum voor Democratie is een duidelijke complotpartij”

“Forum voor Democratie is een duidelijke complotpartij”

Complotdenken gaat in gradaties

11-10-2021 · Wetenschap

Gingen complotdenkers na 9-11 nog op zoek naar concreet bewijs, nu zijn regeringsleiders bij voorbaat een stelletje bloeddrinkende kinderverkrachters. Samenzweringstheorieën hebben steeds minder bewijs nodig, signaleert Jan-Willem van Prooijen, sinds september bijzonder hoogleraar radicalisering, extremisme en complottheorieën aan de UM.

Als onderzoeker heeft hij al een hoop onmogelijke theorieën voorbij zien komen, maar er zijn van die momenten dat ook Van Prooijen met zijn oren staat te klapperen. “Toen ik in augustus de NASA officieel hoorde verklaren dat ze echt geen kinderen ontvoeren naar Mars om ze daar als seksslaaf aan het werk te zetten, dacht ik: on-ge-looflijk.”

Waar hij ook moeilijk met zijn hoofd bij kan, zijn mensen die na anderhalf jaar coronacrisis nog steeds beweren dat het een hoax is, of niet meer dan een griepje. Hoe krijg je het voor elkaar na alles wat er is gebeurd, na de opeenstapeling van alle bewijs. “Ik weet niet of dat iets zegt over de persoonlijkheid van complotdenkers, maar het getuigt wel van closed-mindedness, van een relatieve ongevoeligheid voor tegenargumenten. In ieder geval als het gaat om corona.” 

Hoe onderzoek je samenzweringstheorieën? Complotdenkers staan niet te trappelen om mee te doen.

“Ik doe veel bevolkingsonderzoek waarbij we soms duizenden vragenlijsten rondsturen. In Nederland, maar ook online in de VS of China, via m’n Chinese promovendi. We vragen in welke mate mensen geloven in bijvoorbeeld de theorie dat corona een vooropgezet plan is, en we proberen dat te relateren aan zeg de bereidheid om 1,5 meter afstand te houden, of om zich te laten vaccineren.”

Dus complotdenkers werken wel degelijk mee.

“Complotdenken gaat in gradaties. De hardcore types die op blogs extreme ideeën de wereld in slingeren zitten niet in onze steekproef, wel de mensen die iets zien in een bepaalde theorie. In flat earth geloven niet veel Nederlanders, maar in de theorie dat het coronavirus als biologisch wapen in het lab is gekweekt, gelooft 15 procent van de bevolking.”

Dat is veel.

“Nee hoor, dat valt reuze mee, in de Verenigde Staten en Canada gelooft bijna 30 procent dit. Vergeleken daarbij zijn Nederlanders een nuchter volkje, ook binnen Europa.”

Vormen crises een ideale voedingsbodem voor complottheorieën?

“Ze gedijen het best als mensen het gevoel hebben dat de wereld is veranderd. Dat is nu het geval maar ook na 9-11. Aan de andere kant kunnen samenzweringstheorieën zich ook zonder crisis breed verspreiden. Neem de maanlanding. Niet lang daarna doken de verhalen op dat alles in scène was gezet in een filmstudio.”

Een enkeling denkt dat nog steeds. Wat is de houdbaarheidsdatum van een samenzweringstheorie? 

“De QAnon-theorie waarin een wereldwijde elite het bloed van kinderen drinkt en ze onderwerpt aan satanistische rituelen, is al minimaal duizend jaar oud. Oorspronkelijk is dat een antisemitisch verhaal waarin joden christelijke kinderen ontvoeren en in religieuze rituelen vermoorden. Je ziet vaker dat theorieën nieuw leven wordt ingeblazen. Het verhaal dat het virus door mensenhand in het lab is ontwikkeld, ging ook tijdens de Spaanse griep rond. Waar die griep voor het eerst opdook is niet bekend, in ieder geval niet in Spanje. Misschien in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, of in de VS of China. Hoe dan ook, veel Amerikanen dachten dat het virus door Duitsers in het lab was gemaakt. Daarna had farmaceut Bayer het verspreid via aspirine, waar het bedrijf sinds eind 19e eeuw patent op had. Net als de NASA zag Bayer zich toen gedwongen om te verklaren dat het concern daar helemaal niets mee te maken had, dat de fabrieken in de VS onder Amerikaans beheer stonden.” 

Bij wie slaan die theorieën aan en bij wie niet?

“Dé complotdenker bestaat niet. Je vindt ze in alle lagen van de bevolking. Lager opgeleiden zijn er wat vatbaarder voor, maar hoger opgeleiden zijn er zeker niet ongevoelig voor. Zo dacht Nobelprijswinnaar Kary Mullis, de ontdekker van het mechanisme achter de PCR-test, dat het HIV-virus niets met aids te maken had, maar dat het een verzinsel was van farmaceuten om medicatie te verkopen.”

Dus opleiding is geen sterke voorspeller voor complotdenken. Wat wel?

“Om te beginnen: politiek extremisme. En dan vooral rechts-extremisme. Forum voor Democratie is een duidelijke complotpartij, de PVV ook wel, net als de SP, want in links-extremistische kringen is complotdenken ook geliefd. Een andere voorspeller is collectief narcisme, oftewel een nationaal gevoel van superioriteit. Als je trots bent op Nederland is daar niets mis mee, maar als je denkt dat Nederland een superieur land is dat speciale rechten in de EU verdient, dan is de neiging tot complotdenken groter. Een goed voorbeeld is de slogan America First van Trump.”

Wat is de link met complotdenken?

“Inherent aan samenzweringstheorieën is dat ze benadrukken hoe kwaadaardig andere groepen zijn. Die spelen spelletjes achter de schermen en smeden snode plannen. Zij zijn slecht, en wij niet. Zo benadruk je dat je beter bent dan anderen.”

Vanuit de kelder van een pizzeria in Washington zou de Democratische Partij een satanisch pedofielennetwerk runnen. Maar in het pand zat helemaal geen kelder. Is zo’n onthulling de doodssteek voor een samenzweringstheorie?

“Dat zou je misschien verwachten, maar bij ‘pizzagate’ gaat die vlieger niet op. Tot op de dag van vandaag geloven QAnon-aanhangers dat ‘pizza’ het codewoord is om kinderen te bestellen voor seksueel misbruik. Bovendien valt zo’n onthulling makkelijk te ontkennen. De plek klopte niet, alles is in allerijl opgeruimd, of de autoriteiten liegen erover.”

Keihard bewijs dat de theorie niet klopt, doet er dus niet zo veel toe.

“Ik heb de indruk dat de laatste jaren de bewijsvoering steeds dunner is geworden. De ‘theorie’ verdwijnt steeds meer uit de ‘complottheorie’, las ik laatst. Je kunt over de 9-11 for Truth Movement (de Amerikaanse overheid zat achter de aanslagen op de Twin Towers, red.) zeggen wat je wilt, maar het waren wel mensen die op zoek gingen naar bewijs, die nog uitzochten op welke temperatuur staal smelt. Nu heet het: regeringsleiders zijn een stelletje bloeddrinkende kinderverkrachters. Zonder een spoor van bewijs.”

Hoe kan dat?

“Dit is het effect van social media. Het aantal complotdenkers is niet gegroeid, denk ik. Wel zie je dat ze zich steeds meer verenigen in semi-gesloten groepen, vooral op Telegram, waar ze nauwelijks tegenspraak krijgen. Het lijkt al snel alsof iedereen het met elkaar eens is, en deze consensus is dan meteen het bewijs in de trant van: ‘Iedereen denkt dit, dus het is waar.’”

Welke rol speelt wantrouwen tegenover de gevestigde orde?

“Dat is ook inherent aan complotdenken en komt vaak voor bij achtergestelde groepen. Het is tot nog toe alleen aangetoond bij etnische minderheden. Waar ik benieuwd naar ben is of het ook voorkomt bij bijvoorbeeld de LHBT-gemeenschap. Daar zouden we een keer onderzoek naar moeten doen, en zo zijn er nog veel meer vragen. Wat gebeurt er bijvoorbeeld in het brein als mensen in complotten geloven? Er zijn nauwelijks neuropsychologische studies naar gedaan. Complotdenken hangt nauw samen met angst, dus ik kan me voorstellen dat onderdelen van het limbische systeem, waar angstreacties worden opgewekt, sterk geactiveerd worden. Maar dat moet de empirie uitwijzen, dit is pure speculatie.” 

Zijn er ook voorbeelden van complottheorieën die achteraf waar bleken?

“Een samenzweringstheorie is niet per definitie onwaar hè, maar onbewezen. Het merendeel is onjuist gebleken, maar een enkele niet. Denk aan het Amerikaanse Watergate-schandaal, waarbij de republikeinen in 1972 in het hoofdkantoor van de democratische partij inbraken. Dit om belastend materiaal te verzamelen voor de aankomende verkiezingscampagne. In 1973 is er een bevolkingsonderzoek geweest met onder meer de vraag: denkt u dat president Nixon persoonlijk betrokken is geweest bij Watergate? Ja, zeiden veel mensen toen, maar op dat moment gold Watergate nog als een complottheorie. Een jaar later, toen opgenomen gesprekken tussen de president en zijn campagnestaf vrijkwamen, bleek alles waar en trad Nixon af.”

 

Foto Joey Roberts

Tags: corona

Reacties

Dirk Swertz

Ik zit zelf in het werkveld en vind het interessant om artikelen over Terrorisme, extremisme en radicalisering te lezen.
De complotdenkers, de corona ontkenners en antioverheidsdenkers maken deel uit van mijn werk

Voeg reactie toe

Klik hier voor onze privacyregels

Vanaf januari 2022 plaatst Observant alleen nog reacties van mensen wier naam bekend is bij de redactie.