Een gevaarlijke ontdekking in het bos

Een gevaarlijke ontdekking in het bos

Onderzoek naar de laatste woorden op het sterfbed 

27-09-2022 · Achtergrond

De eerste woorden van baby's en de laatste woorden van ouderen op hun sterfbed. Daarover schrijft de Amerikaanse schrijver Michael Erard, die nu werkt als fondsenadviseur bij de rechtenfaculteit, een boek. Afgelopen zomer ontving hij een belangrijke Amerikaanse beurs.

Het begint met een bizarre ontdekking in het bos buiten Portland (Maine), waar Michael Erard woonde voordat hij in Maastricht neerstreek. Na een drukke ochtend besluit hij om een stuk te wandelen in het bos. Al snel wijkt hij af van het pad om bramen te plukken. Hij baant zich een weg door manshoog gras en daar liggen ze ineens voor hem op de grond, een wirwar van botten. Hij verstijft. Erard heeft hier vaker beenderen gevonden van herten of honden, maar deze zijn anders. Hij loopt eromheen en begint zich af te vragen of het menselijke resten zijn.  

Hij belt de politie en kort daarna stoppen drie dienstauto's aan de rand van het bos. Erard: "Voor hen was dit een plaats delict, met mij als verdachte." Ze vinden een eind verderop nog meer botten, de armen en de schedel, misschien weggesleurd door dieren. Het blijken de menselijke resten van een vrouw te zijn.

Het gebeurde allemaal in 2012. Erard was toen 44, zegt hij in een café-restaurant op het Vrijthof. "Mijn eerste kind was net geboren. M'n leven draaide om luiers verschonen en eerste fietsritjes. En ineens doet de dood z’n intrede en voel ik me geconfronteerd met de vergankelijkheid, sterfelijkheid. Niet dat ik daarvóór de dood ontkende, maar nu kwam die zo hard binnen dat ik er somber en angstig van werd."

Verslaafd

Tegelijk heeft hij het gevoel dat hij op iets gevaarlijks is gestuit, in spirituele zin. In veel culturen, begrijpt hij ook van antropologen, bestaan er twee vormen van overlijden. De biologische, waarbij het lichaam sterft, en de sociale, vaak gemarkeerd met een afscheidsritueel zoals een begrafenis. Hoe zit dat met de dode vrouw? Van haar is nooit afscheid genomen. Zou ze zich nog onder de levenden bevinden? Hoe moest hij hiermee omgaan?

Erard raakt in de ban van de vrouw, die Toina bleek te heten. Hij voelt zich ook verantwoordelijk omdat ze moederziel alleen in het bos aan haar einde is gekomen en dus nooit een waardig afscheid heeft gehad. Als hij in de krant leest dat ze op straat leefde, mengt hij zich onder daklozen om meer over haar te weten te komen. Ook bezoekt hij een herdenkingsbijeenkomst in de gaarkeuken. 

Hij ontdekt dat ze blank was, dertig jaar, moeder van meerdere kinderen en verslaafd aan alcohol en pijnstillers. Ze was al een jaar spoorloos, maar daarvan is nooit melding gemaakt bij de politie. De doodsoorzaak is niet opgehelderd.

Hoe dan ook: ze heeft de dood voorgoed in het leven van Erard geïntroduceerd en hij besluit om wetenschappelijk onderzoek te doen naar de laatste woorden van mensen op hun sterfbed. Van de vrouw in het bos heeft niemand de laatste zinnen opgevangen, maar hoe gaat dat bij anderen? Wat zeggen mensen tegen hun dierbaren, als ze op de rand van de dood zweven?

Delier

Van sommigen zijn de laatste woorden iconisch geworden. De Ierse schrijver Oscar Wilde zou hebben gezegd: "Either that wallpaper goes, or I do." Filosoof Karl Marx: "Go on, get out, last words are for fools who have not yet said enough!" En componist Ludwig von Beethoven: “Applaudiert, Freunde, die Komödie ist zu Ende.”

Maar de realiteit is vele malen prozaïscher, zegt Erard. "De meesten hebben niets te melden, herhalen wat ze al vaak hebben gezegd, of praten wartaal vanwege een delier. Anderen stoten slechts onverstaanbare klanken uit, en weer anderen lukt zelfs dat niet en blijven stil, vanwege een gebrek aan kracht of omdat ze gewoonweg een te droge mond hebben van de medicatie."

Een en ander blijkt ook uit observaties van 486 patiënten die tussen 1900 en 1904 stierven in Johns Hopkins Hospital in Baltimore. Erard analyseerde deze data en ontdekte dat slechts zestien patiënten betekenisvolle woorden of zinnen uitbrachten op hun sterfbed. Het artikel is vorig jaar gepubliceerd in het vakblad Omega, Journal of Death and Dying.

Een interessante, wetenschappelijke vraag is: zijn de klanken en woorden afkomstig van de persoon zelf, of niet? "Ze kunnen voortvloeien uit reflexen van het lichaam, die geen betekenis hebben. Of het zijn onzinnige frases veroorzaakt door een delier. De vraag is dan: is het de persoon die spreekt of de ziekte?"

Iets soortgelijks vragen ook ouders zich af als hun baby voor het eerst babbelt. Wil de kleine Kim hun iets duidelijk maken of was het slechts een lichamelijke 'oprisping'? Vanwege de overlap tussen eerste en laatste woorden bestudeert Erard beide. Met zijn boek, dat nog geen titel heeft, wil Erard een linguïstische en culturele geschiedenis vertellen, gebaseerd op een literatuurstudie, archiefonderzoek en interviews.

Vluchtelingen

Elk jaar gaat Erard terug naar de bewuste plek in het bos om met Toina te praten. "Ze behoort nu tot mijn doden, naast mijn overleden familieleden, vrienden, kennissen, noem maar op. Ze heeft me geleerd hoe je met de doden omgaat, hoe belangrijk het is om voor ze te zorgen, bij ze stil te staan, ze te herdenken."

Niet alleen als het om je naasten gaat, zegt hij, maar ook als het hele volkeren betreft. "De VS heeft een lange geschiedenis van het uitroeien van inheemse stammen en doet het liefst alsof dat nooit is gebeurd. Ik pleit ervoor dat we bij wijze van nationaal genezingsproces gaan zorgen voor al die doden uit het verleden."

Iets wat natuurlijk ook geldt voor landen met een koloniaal verleden zoals Nederland, zegt Erard. "Ook voor jullie is er nog ruimte voor bezinning. Niet alleen over het verre verleden trouwens, maar ook over de vele vluchtelingen die in de Middellandse Zee de dood hebben gevonden."