In mijn collegeseries over die heerlijke relativiteitstheorie mag ik de studenten voorrekenen dat Einstein voorspelt dat een uur niet altijd een uur duurt. Zo loopt tijd langzamer wanneer je met bijna de lichtsnelheid beweegt of wanneer je in de buurt komt van een zwaar object zoals een ster of een zwart gat. Dit effect, tijddilatatie, is na ruim een eeuw aan metingen even waar gebleken als de bolvorm van de aarde of dat rijstevlaai uit atomen bestaat. Iedereen die gebruik maakt van GPS of die prachtige foto’s van zwarte gaten gezien heeft, weet dat Einsteins tijddilatatie niet tussen de oren zit, maar een echt meetbaar effect is.
Einstein zou ervan opgekeken hebben dat hij een ander type tijddilatatie gemist heeft in zijn berekeningen. Er blijkt namelijk nóg een manier te zijn waarop een uur langer kan duren, en deze keer vindt dit effect niet plaats bij zwarte gaten of botsende neutronensterren maar gewoon bij ons op kantoor. Daar bestaat er een onderscheid tussen norm-uren, die bijhouden hoelang een taak op papier duurt, en hoe lang je er daadwerkelijk mee bezig bent. In de praktijk duren werkuren opmerkelijk veel langer dan de norm-uren voorspellen. Een academische tijddilatatie, dus.
Ach, daar zijn we aan gewend; je wordt immers geen wetenschapper om van 9 tot 5 te werken, en hoe meer tijd ik met de studenten mag doorbrengen of mag rekenen aan de mysteries van het heelal, hoe liever ik het heb. Sterker nog, de gedachte mijn onderwijshart of wetenschappelijke creativiteit te moeten binden aan kantooruren benauwt me.
Maar naar goed wetenschappelijk gebruik moeten modellen wél getoetst worden aan de werkelijkheid. Gebeurt dat ook met academische tijddilatatie? Ik betwijfel het. Opgenomen verlofuren worden netjes geregistreerd, maar overwerk doorgaans niét. Daarom lijken, althans op de resulterende spreadsheets, taken probleemloos af te komen binnen de norm-uren. Waar vervolgens beleid op gebaseerd wordt. Maar op onvolledige metingen is het moeilijk voortbouwen. We rekenen verder met Einsteins relativiteitstheorie omdat metingen uit hebben gewezen dat die de werkelijkheid goed beschrijft. Zonder zulke checks was de natuurkunde allang in elkaar gestort. Dat moeten we ook bij academische tijddilatatie voorkomen.
Gideon Koekoek, universitair docent theoretische natuurkunde