Habibović nam de auto als voorbeeld. Hadden de onderzoekers die eind 19e eeuw de eerste wagens aan de praat probeerden te krijgen de enorme gevolgen van hun uitvinding kunnen voorzien? Hoe wegen ons landschap bepalen, hoe uitlaatgassen schade toebrengen aan de volksgezondheid en het milieu, hoe asfalt de omgeving opwarmt, hoeveel geld overheden kwijt zijn aan het aanleggen en in stand houden van de benodigde infrastructuur, hoe normaal we het vinden dat je moet uitkijken bij het oversteken? “Nee, ze waren vooral bezig met de technologie, of die zou werken.”
Leren van verleden
Met de beste intenties, benadrukte de rector. “De auto was een goede oplossing voor een serieus probleem.” Net zoals regeneratieve geneeskunde dat belooft te zijn, haar eigen vakgebied. “Maar wat als het gebruikt wordt om sportprestaties te verbeteren? Zouden atleten dan nog de keuze hebben om het links te laten liggen? Hebben wij nog de keuze? Of is dat hetzelfde als geen auto bezitten of geen smartphone; het kan, maar eigenlijk heb je niet echt een keuze.”
Kortom, besluit Habibović: “Wij moeten leren van het verleden; we moeten al in de designfase alle aspecten van een innovatie goed doordenken, samen met experts uit andere vakgebieden.”
Vier wetenschappen
Keynote speaker Cyrus Mody, hoogleraar geschiedenis van de wetenschap aan de faculteit Arts and Social Sciences, onderscheidde in zijn lezing vier wetenschappen. Er is academische wetenschap, beoefend aan universiteiten, commerciële wetenschap, wetenschap in dienst van de staat en burgerwetenschap, iets wat hand in hand gaat met Open Science.
Bij die laatste categorie plaatste Mody een paar kanttekeningen. Hoewel hij voorstander is van openheid en transparantie in de wetenschap, ziet hij ook gevaren. “Oproepen tot meer transparantie, vooral door mensen die ‘hun eigen onderzoek’ doen (mensen die traditionele wetenschap wantrouwen en in plaats daarvan hun informatie uit niet-wetenschappelijke onduidelijke bronnen halen, met name als het gaat om onderwerpen als vaccinaties of klimaatverandering, red.), gaan te vaak gepaard met beschuldigingen - gehuld in impliciet of zelfs expliciet antisemitisme - dat wetenschappers in de zak zitten van 'globalisten', het World Economic Forum, George Soros of Bill Gates.”
Tegelijkertijd ziet Mody dat juist bij de mensen die deze beschuldigen uiten de openheid ontbreekt over welke belangen zij precies dienen. “Deze asymmetrische transparantie is iets dat voorstanders van Open Science beter zouden moeten erkennen en aanpakken.”
Wijsheid van de menigte
Ook als het gaat om burgerwetenschap, is voorzichtigheid geboden, aldus Mody. “We moeten de wijsheid van de menigte niet romantiseren; al zijn er ongelooflijk wijze mensen in de menigte.” Zeker, burgers hebben wetenschapsfraude opgespoord die anders onontdekt was gebleven of vullen data aan die een staat niet kan of wil verzamelen. “Maar we moeten niet kritiekloos naar hen kijken.”
Mody benadrukt dat geen enkele wetenschap vrij is van corruptie en fouten. “Dat wetenschappers bereid zijn om bewijs dat tegen hun eigen aannames en belangen ingaat te erkennen en te bespreken én dat ze beschermd worden tegen pogingen om hen te ondermijnen is dan ook cruciaal voor elk van de vier wetenschappen.”