Dit artikel moet niet over hem gaan, benadrukt Stoffels. “Het moet gaan over wat ik als ooggetuige heb gezien in Oekraïne, ik zie het als mijn plicht om dat te vertellen.” Hij verwijst naar de Russische schrijver Vasili Grossman (1905-1964) die tijdens de Tweede Wereldoorlog als oorlogscorrespondent van het Rode Leger - hij was afgekeurd als soldaat, te ongezond, te bijziend - de misdaden van zowel Stalin als Hitler aan zich voorbij zag trekken. Hij deed er verslag over aan het thuisfront in het legerblad Rode Ster en schreef er later een beroemde roman over: Leven en Lot. Waarom? Wat was zijn drijfveer? “Het is de plicht van de schrijver deze afschuwelijke waarheid te verkondigen”, schrijft Grossman, “en het is de burgerplicht van de lezer daarvan kennis te nemen.”
Liefde voor Irena
Stoffels was nog nooit in Oekraïne geweest. In 2019 leerde hij zijn partner Irena (Ira voor intimi) kennen in een Belgische trein. Een bedrijfseconoom uit Kiev, ze was hier op vakantie, die besloot haar hart te volgen en nu in het Poolse Warschau werkt met kinderen met een ontwikkelingsstoornis. “Ze is pedagogisch begeleider, een natuurtalent”, klinkt het. Het klikte eigenlijk meteen, daar in die trein, en sinds die tijd - na haar vakantie ging zij terug naar Warschau - hebben zij een “zeer lange afstand relatie”, glimlacht Stoffels. Corona maakte het hen niet makkelijk en toen hij begin 2022 dacht kennis te kunnen maken met zijn schoonouders in Kiev, viel Poetin Oekraïne binnen.
Muurschildering in metro Kiev ter ere van al diegenen die nu in het leger dienen
Zwager Vladislav
Zijn zwager Vladislav (Vlad voor intimi) die op 13 januari 51 zou zijn geworden, meldde zich meteen als vrijwilliger voor het reservebatiljon van Kiev. Dat hij eerder was afgekeurd voor het leger deed niet meer ter zake. Voor hem niet en voor de regering niet die uiteindelijk alle volwassen mannen tussen de 18 en 60 opriep. “Vlad wilde zijn land verdedigen. Hij was al betrokken bij de protesten in 2013-2014 op het Maidanplein in Kiev (die uiteindelijk resulteerden in de afzetting van de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj en de omverwerping van de Oekraïense regering, maar ook een oorlog met de Russen in Oost-Oekraïne en de illegale annexatie van de Krim in maart 2014 door diezelfde Russen, red.). Hij bivakkeerde daar en week niet voor de militairen. Net als toen wilde hij voorkomen dat Oekraïne opnieuw door de Russen zou worden vermorzeld.”
Stoffels leerde zijn zwager in de zomer van 2021 in Warschau kennen. “Het was bijna alsof we familie waren. We lijken op elkaar, allebei zachtaardig, met een groot hart voor anderen. We willen onrecht bestrijden, hebben lef, moed en doorzettingsvermogen. En hetzelfde beroep: ICT’ers.”
Hoop en vrees
Sinds zijn vertrek naar het leger leefde de familie tussen hoop en vrees. “Je bent er continu mee bezig, elk uur van de dag. We hoopten dat hij niet op de ‘nullijn’, dus aan het front, gestationeerd zou worden. Hij mocht zijn locatie niet prijsgeven en ook zijn telefoon niet gebruiken. Behalve tijdens zijn verlof, als hij bij zijn vrouw en dochter van 11 was.” Tijdens het laatste Skype-contact zag Stoffels een man die “in zes, zeven maanden was getekend en helemaal grijs geworden. Hij maakte de meest verschrikkelijke dingen mee. Ik weet niet of hij er rekening mee hield dat hij zou kunnen sterven, daar heeft hij het met mij niet over gehad.”
Maar dat gebeurde wel. Twee dagen na Kerst kwam het bericht: gesneuveld door een mortieraanslag aan de frontlinie in Bachmoet toen hij gewonde kameraden in veiligheid probeerde te brengen. “Ik was thuis, in Maastricht, aan het werk, toen ik zag dat Ira me een paar keer had proberen te bellen. Ik had meteen een bang vermoeden.”
Schoonvader Anatoliy
Ira vertrok meteen naar Kiev vanuit Warschau, hij zette alles op alles om op tijd bij zijn schoonfamilie te geraken en zijn zwager de “laatste eer te bewijzen”. De Flixbus vanuit Polen bood uitkomst en op 1 januari ontmoette hij zijn schoonouders. Zijn schoonvader – Anatoliy - is van Russische origine, stamt uit de Sovjet-Unie en was ingenieur in het Sovjetleger. Hij spreekt Russisch, net als het hele gezin. “Anatoliy begrijpt de wereld niet meer, dat zijn eigen landgenoten zijn zoon hebben vermoord. Mijn schoonmoeder Natalia ontkent de dood van haar zoon, het is niet gebeurd, ze is na de begrafenis ook niet meer naar zijn graf geweest.”
Woedend
In de nacht voor de begrafenis op 2 januari ging het luchtalarm. Stoffels logeerde in een hotel, “het appartement van mijn schoonouders is erg klein: veertig vierkante meter. Ira sliep daar, de weduwe van Vlad en hun dochter.” Hij ging naar de schuilkelder die voor Oekraïense begrippen comfortabel was. Met koffie en thee. “Ik was niet bang, maar wel boos, nee woedend. En dat ben ik nog. Dat de familie in de nacht voor de uitvaart naar de schuilkelder moest. Dat maakt iedereen daar mee. De stad werd getroffen door een luchtaanval, een doelbewuste aanval op de burgers, om hen te demoraliseren, gelukkig bewerkstelligt die waanzinnige in het Kremlin precies het tegenovergestelde.”
De kist, die normaal bij orthodox gelovigen open blijft, bleef op 2 januari dicht. De verwondingen waren te erg. “Mijn vader is negen jaar geleden overleden. Ik heb toen niet gehuild, het was zijn tijd. Maar nu heb ik echt gehuild, om deze waanzin, om de pijn van de familie, om het gezin dat door moet zonder vader, om de ouders die hun zoon en mijn vriendin haar broer moeten missen.”
Een paar dagen later ging hij met zijn vriendin en schoonvader terug naar het graf. “Wat mij met stomheid sloeg was dat er in die korte tijd misschien wel honderd nieuwe graven bij waren gekomen. Als je dan bedenkt dat dit slechts één van de vele begraafplaatsen in Kiev is, hoeveel mensen sneuvelen er dan per dag in dit land?”
Vriendinnen Yulia en Viktoria
Ondanks alle droefenis wilde Ira hem ook graag de mooie kanten van haar geboortestad laten zien. “Samen met twee vriendinnen heeft ze me rondgeleid. In de buitenwijken zijn de gevolgen van de luchtaanvallen zichtbaar, maar het centrum met de beroemde Sophiakathedraal staat nog overeind. Dat is een symbool van de Oekraïense identiteit, maar ook de bakermat van zowel de Oekraïens-Orthodoxe als de Russisch-Orthodoxe kerk.” Dat niemand ongeschonden uit deze oorlog komt, werd ook tijdens de wandeling duidelijk. “Vriendin Yulia heeft in de eerste maand van de inval haar ouders verloren. Zij kregen corona, maar konden niet in de ziekenhuizen terecht, die hadden alleen plek voor gewonden. En Viktoria, een stewardess die de afgelopen jaren al haar geld opzij had gezet om een appartementje te kopen in Kiev, heeft nu niets meer. Haar huis is verwoest door een bombardement.”
Gevolgen raketaanval in buitenwijk Kiev Foto: Pavlo Kovtonyuk
Blijven steunen
Stoffels: “Ik wil dat mensen zich realiseren dat er een oorlog woedt op slechts een dag reizen van ons, ik hoop dat ze mede door mijn verhaal Oekraïne blijven steunen, ook nu de energieprijzen de pan uit rijzen en de inflatie torenhoog is. Dat is vervelend, maar staat in geen enkele verhouding tot wat de Oekraïners dag in dag uit moeten doorstaan.”